ට්‍රම්ප්ගේ අප්‍රේල් 1දා කතාව ඇමරිකාවේ අසාර්ථකත්වය පිළිබඳව සංඛේතයක් සහ ඉරානයේ යම් මට්ටක ජයග්‍රහණයක් පිළිගැනීමක් ද? - ආචාර්ය ජගත් චන්ද්‍රවංශ ගෙන් අනාවරණයක්

Apr 5, 2026 at 09:34 AM

|

Lanka Leader

අප්‍රේල් 1 වන දින ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් විසින් ජාතික රූපවාහිනිය ඔස්සේ සිදු කළ දේශනයට හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය පිළිබඳ ප්‍රකාශ දෙකක් අන්තර්ගත වූ අතර, එම ප්‍රකාශ දෙක එක්ව ගත් කල එක්සත් ජනපද විදේශ ප්‍රතිපත්තියේ ඓතිහාසික හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් සනිටුහන් කරයි:

"අප (එක්සත් ජනපදය) හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය මත යැපිය යුතු නැත."

"අනෙක් අය ඒ මත යැපෙනවා නම්, ඔවුන් ඉදිරියට ගොස් හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය විවෘත කර ගන්න."

සමුද්‍ර සන්ධිය මත මූලිකම  යැපෙන්නන් ලෙස ගල්ෆ් රටවල්, චීනය, ජපානය, යුරෝපා සංගමය, ඉන්දියාව සහ අනෙකුත් ආසියානු ජාතීන්ව ජනාධිපතිවරයා විසින් හඳුන්වා දෙනු ලැබීය. ලොව තීරණාත්මක ඛණිජතෙල් ගමනාගමන බාධක සංධිස්ථානයක් හරහා සිදු කරන නිදහස් නාවික ගමනාගමනය තවදුරටත් සහතික කිරීම එක්සත් ජනපදය විසින් සිදු නොකළ යුතු බව ඔහු තර්ක කළේය. මෙය අඩ සියවසකට වැඩි කාලයක් පුරා එක්සත් ජනපද නාවික හමුදාව විසින් ඉටු කරනු ලැබූ මෙහෙයුමකි.

බලශක්තිය සහ සැපයුම් දාමයන්ගෙන් ඔබ්බට, මෙම කතාව විසින් ගැඹුරු ඇඟවුම් තුනක් ගෙන එයි. ඒවා නම් ඇමරිකාවේ ප්‍රධාන සන්ධාන ඵල රහිත වීම, පාලන තන්ත්‍රයන් යටත් කර ගැනීමට හෝ ඒවා පෙරළා දැමීමට සිය මිලිටරි බලය භාවිතා කිරීමේ එක්සත් ජනපද ක්‍රමවේදය අපොහොසත් වූ බවට වක්‍රව පිළිගැනීම සහ ඉරානය ලබා ඇති පැහැදිලි ජයග්‍රහණයයි.

1. සන්ධානයන් බල ශුන්‍ය වීම

දෙවන ලෝක යුද්ධයේ සිට, එක්සත් ජනපදය සිය මිත්‍ර රටවලට මූලික කේවල් කිරීමක් ඉදිරිපත් කළේය. එනම් ලොව බලවත්ම හමුදාව, අසමසම න්‍යෂ්ටික අවි ගබඩාව සහ පෘථිවියේ විශාලතම ආරක්ෂක අයවැය මගින් සහතික කරන ලද ආරක්ෂාවයි. නේටෝ (NATO), ගල්ෆ් සහයෝගිතා කවුන්සිලය (GCC), ජපානය, දකුණු කොරියාව, ඉන්දියාව යන සියළු රටවල් එම පොරොන්දුව සහ බලාපොරොත්තුව මත පදනම්ව එක්සත් ජනපදය සමග ගිවිසුම්වලට එළඹුණි.

එක්සත් ජනපද නාවික බලය මත යැපෙනවා වෙනුවට අනෙක් රටවලට “තමන් විසින් ගොස් හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය විවෘත කරගත යුතු” බවට ට්‍රම්ප් කළ ප්‍රකාශය මගින් ඇඟවෙන්නේ ඇමරිකානු සහතිකය තවදුරටත් විශ්වාස කළ නොහැකි බවයි. සෑම මිත්‍ර රටකම අගනුවරකටම ලැබුණු පණිවිඩය පැහැදිලිය: "ඔබේ ආරක්ෂක ප්‍රශ්නය ඔබේ ප්‍රශ්නයක් පමණි."

එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, එක්සත් ජනපදය සමග පවතින මෙම සියළු හවුල්කාරිත්වයන් ශුන්‍ය සහ අවලංගු වේ. වොෂින්ටනය අත්‍යවශ්‍ය සුපිරි බලවතා ලෙස වරක් සැලකූ මිත්‍ර රටවල්, දැන් එම බලය තමන් වෙනුවෙන් කවදා හෝ යොදවනු ඇත්දැයි ප්‍රශ්න කරනු ඇත. ඇමරිකානු බලය සහ පොරොන්දුව මත ගොඩනැගුණු 1945 න් පසු ලෝක පර්යායට මෙයින් මාරාන්තික පහරක් එල්ල වී ඇත.

2. ඉරානය විසින් "මිතුරන්" සඳහා විවෘත කළද, ගෝලීය මිල ගණන් සහ  සැපයුම් ගැටලු සැමට බලපායි.

රුසියාව සහ චීනය වැනි "මිත්‍ර" රටවල් සඳහා ඉරානය විසින් සමුද්‍ර සන්ධිය විවෘතව තබනු ඇති බවට සමහරු අදහස්  කර ඇත. නමුත් එම වෙනස බොහෝ දුරට සංකේතාත්මක ය. ඛණිජතෙල් සහ ද්‍රව ස්වභාවික වායු (LNG) යනු ගෝලීය වශයෙන් වෙළඳාම් වන භාණ්ඩ වේ. වසා දැමීමක් හෝ වසා දැමීම පිළිබඳ තර්ජනයක් පවා පහත සඳහන් දෑ සිදු කරනු ඇත:

 * ගෝලීය තෙල් සහ ගෑස් මිල ඉහළ යෑම, රක්ෂණ වාරික ශීඝ්‍රයෙන් ඉහළ යෑම, නාවික ගමන් මාර්ග දිගු වීම, සහ සැපයුම සීමා වීම. එක්සත් ජනපදය ඇතුළුව සෑම ආනයනකරුවෙකුටම මෙහි බලපෑම දැනේ.

 * ලොව පුරා සැපයුම් ජාල අඩාල වීම: නැව් කිහිපයකට ගමන් කිරීමට අවසර දුන්නද, බොහෝ වාණිජ නැව් සමාගම් මෙම සමුද්‍ර සන්ධිය මඟ හරිනු ඇත. ගමන් මාර්ග වෙනස් කිරීම නිසා භාණ්ඩ ලැබීමට සති ගණනාවක් ප්‍රමාද වන අතර, එය ගෝලීය නාවික ධාරිතාවට දැඩි පීඩනයක් එල්ල කරයි. එමෙන්ම බලශක්තියට පමණක් නොව, සියළුම භාණ්ඩ සඳහා ප්‍රවාහන ගාස්තු ඉහළ නංවයි.

එක්සත් ජනපදය තමන්ගේම තෙල් නිෂ්පාදනය කරන නිසාම පමණක් මෙම ප්‍රතිවිපාකවලින් මිදීමට ඔවුන්ට ද නොහැකිය. ලෝක තෙල් වෙළඳපොළ යනු එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ තනි ජාලයකි. මෙම සමුද්‍ර සන්ධියට කිඹුහුම් යන විට ඇමරිකාව ඇතුළු මුළු ලෝකයටම හෙම්බිරිස්සාව වැළඳේ.

3. නමට පමණක් සීමා වූ ගිවිසුම්: සන්ධාන පිළිබඳ වාර්තාව

ඇමරිකානු සන්ධාන අවලංගු වීම හුදු වාචික නිගමනයක් නොවේ. මෑත මාසවල ලැබී ඇති බැහැර කල නොහැකි සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ දැනටමත් ප්‍රධාන ගිවිසුම් සහ ආරක්ෂක එකඟතාවන්වල මධ්‍ය හරය අහිමි වී ඇති බවයි.

නේටෝ (NATO) යනු කඩදාසි කොටියෙක් යැයි පවසමින් ට්‍රම්ප් නේටෝ සංවිධානයෙන් ඉවත් වන බවට වරින් වර තර්ජනය කර ඇත. හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය නැවත විවෘත කිරීමට සහාය වීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සම්බන්ධයෙන් ඔහු යුරෝපීය මිත්‍ර රටවලට “බියගුලු” යැයි චෝදනා කළේය. නිව් යෝර්ක් ටයිම්ස් පුවත්පතට අනුව, එවැනි නැවත නැවතත් කරන තර්ජන මගින් නේටෝ සංවිධානයේ “මධ්‍යය හිස් වෙමින්” පවතී. එක් යුරෝපීය නිලධාරියෙකු සඳහන් කළේ, සන්ධානයේ සාමූහික ආරක්ෂක වගන්තිය වන '5 වන වගන්තිය' (Article 5) තවදුරටත් ප්‍රායෝගිකව ක්‍රියාත්මක වේ යැයි බොහෝ යුරෝපීයයන් විශ්වාස නොකරන බවයි. එක්සත් ජනපදය “ලෝකයේ අවුල් ජාලයේ කොටසක් බවට පත්ව ඇති අතර, එය තවදුරටත් විසඳුම හෝ අවසාන ඇපකාරයා නොවේ”.

2026 පෙබරවාරි මාසයේදී Foreign Affairs සඟරාව විසින් නිරීක්ෂණයට බඳුන්  කළේ, “ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් එක්සත් ජනපදයේ දිගුකාලීන සන්ධාන පද්ධතිය විනාශ කරමින් සිටින බවයි. කෙටිකාලීන වාසි සඳහා පැරණි මිතුරන්ගෙන් මුදල් ලබා ගැනීම, මිත්‍ර පාර්ශවීය ප්‍රදේශ ඈඳා ගන්නා බවට තර්ජනය කිරීම සහ වෙනසක් නොමැතිව සියලු දෙනාටම තීරුබදු පැනවීම හරහා ඔහු දශක ගණනාවක සහයෝගීතාවය නාස්ති කර දමා ඇත.”

ජපානය: “2+2” සාකච්ඡා අවලංගු කිරීම – එක්සත් ජනපද-ජපාන සන්ධානයේ පදනම වූ 1960 අන්‍යෝන්‍ය සහයෝගීතා සහ ආරක්ෂක ගිවිසුම සෘජු ප්‍රහාරයකට ලක්ව ඇත. ට්‍රම්ප් මෙම ගිවිසුම “එක පාර්ශවීය” එකක් ලෙස නැවත නැවතත් විවේචනය කර ඇති අතර, ජපානය ආරක්ෂා කිරීමට එක්සත් ජනපදය බැඳී සිටියද, ඇමරිකාව ආරක්ෂා කිරීමට ටෝකියෝවට එවැනි අන්‍යෝන්‍ය වගකීමක් නොමැති බව තර්ක කරයි. ආරක්ෂක වියදම් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් (GDP) 3.5% දක්වා ඉහළ නැංවීමට එක්සත් ජනපදය දුන් පීඩනයට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, ජපානය 2025 ජූලි 1 දින පැවැත්වීමට තිබූ වාර්ෂික ආරක්ෂක සාකච්ඡා (“2+2” රැස්වීම) අවලංගු කළේය. මෙය එරට දේශපාලන නොසන්සුන්තාවය පිළිබිඹු කරන පෙර නොවූ විරූ තීරණයකි.

දකුණු කොරියාව: පිරිවැය බෙදාගැනීමේ අර්බුදය – ඇමරිකානු සෙබළුන් 28,500 කගේ පමණ සහාය ඇතිව ක්‍රියාත්මක වන එක්සත් ජනපද-දකුණු කොරියා අන්‍යෝන්‍ය ආරක්ෂක ගිවිසුම, වියදම් බෙදා ගැනීම විශාල ලෙස ඉහළ නැංවීමට ට්‍රම්ප් කළ ඉල්ලීම් නිසා දැඩි පීඩනයකට ලක්ව ඇත. සෝල් පාලනය එක්සත් ජනපද මිලිටරි බලය මත “නොමිලේ ගමන් කරන්නෙකු” බවට ට්‍රම්ප් චෝදනා කළේය. 2024 අගභාගයේදී පස් අවුරුදු විශේෂ ක්‍රියාමාර්ග ගිවිසුමක් අත්සන් කළද, වැඩිපුර ගෙවන ලෙස ට්‍රම්ප් දකුණු කොරියාවට බලපෑම් කර ඇත. දකුණු කොරියානු විදේශ අමාත්‍යාංශයට “මීට පෙර එකඟ වූ කොන්දේසි අනුගමනය කරන” බවට ප්‍රසිද්ධියේ ප්‍රකාශ කිරීමට බලපෑම් කළේය. මෙය ගිවිසුම්ගත මිත්‍ර රටකින් එල්ල වූ දුර්ලභ ප්‍රසිද්ධ විවේචනයකි.

ඉන්දියාව: පරස්පර විරෝධී ගිවිසුමක් – පුළුල් සන්ධාන රාමුව බිඳ වැටෙමින් තිබියදී පවා, එක්සත් ජනපදය සහ ඉන්දියාව 2025 අග භාගයේදී "එක්සත් ජනපද-ඉන්දියා ප්‍රධාන ආරක්ෂක හවුල්කාරිත්වය සඳහා වූ රාමුව" නමින් නව දස අවුරුදු ආරක්ෂක ගිවිසුමකට අත්සන් තැබීය. මෙහි අරමුණ මිලිටරි සහයෝගීතාව පුළුල් කිරීම සහ තොරතුරු හුවමාරුව වැඩි දියුණු කිරීමයි. එසේ වුවද, මෙම ගිවිසුම පවතින්නේ දැඩි පරස්පර විරෝධී වාතාවරණයක් තුළය: රුසියානු තෙල් දිගින් දිගටම ආනයනය කිරීම හේතුකොට ගෙන එක්සත් ජනපදය විසින් ඉන්දියානු අපනයන මත 50% දක්වා තීරුබදු පනවා ඇත. මෙවැනි ගනුදෙනුමය පදනමක් මත ගොඩනැගුණු සන්ධානයක් විශ්වාසදායක ලෙස සැලකිය නොහැකිය.

උපායමාර්ගික විවරණය – එක්සත් ජනපද සන්ධාන පද්ධතියේ මෙම බිඳවැටීම ගෝලීය මාධ්‍යවල අවධානයට ලක්ව ඇත. 2026 මාර්තු මාසයේ World Politics Review විසින් පළ කරන ලද විශ්ලේෂණයක සඳහන් වූයේ, “එක්සත් ජනපදයට ඇති ලොකුම දිගුකාලීන තර්ජනය චීනය හෝ රුසියාව නොව, දෙවන ලෝක යුද්ධයේ සිට එක්සත් ජනපද ගෝලීය නායකත්වය සහතික කළ සන්ධාන පද්ධතිය ක්‍රමයෙන් බිඳ වැටීමයි” යනුවෙනි. ට්‍රම්ප්ගේ 2025 ජාතික ආරක්ෂක උපායමාර්ගය විශ්ලේෂණය කරමින් The Conversation නිගමනය කළේ, “යුරෝපීය ආරක්ෂාවේ පදනම වූ සහ නිදහස් ජාත්‍යන්තර පර්යායට ශක්තියක් වූ අත්ලාන්තික් සාගරය හරහා වූ සන්ධානය දැන් අවසන් වී ඇති” බවයි.

4. මිලිටරි ක්‍රමවේද භාවිතා කිරීමේ අසාර්ථකත්වය ට්‍රම්ප් පිළිගනී

අප්‍රේල් 1 වන දින කළ කතාවේ ගැඹුරුම ඇඟවුම වන්නේ ඇමරිකානු බලය පිළිබඳව එයින් පිළිගන්නා සත්‍යයයි. දශක ගණනාවක් තිස්සේ එක්සත් ජනපදය විසින් ඉරාකය සහ ඇෆ්ගනිස්ථානයේ සිට ලිබියාව සහ ඉන් ඔබ්බට රටවල් යටත් කර ගැනීමට සහ පාලක ප්‍රභූන් පෙරළා දැමීමට තමන්ට ඇති හැකියාව ප්‍රදර්ශනය කළේය.

ජනාධිපති ට්‍රම්ප්ගේ ප්‍රකාශය මගින් වක්‍රව පිළිගනු ලබන්නේ එම යුගය දැන් අවසන් වී ඇති බවයි. එක්සත් ජනපද නාවික ක්‍රියාමාර්ගයක් හෝ මිලිටරි මැදිහත්වීමක් පොරොන්දු වෙනවා වෙනුවට, සමුද්‍ර සන්ධිය “ගොස් විවෘත කර ගන්නා” ලෙස මිත්‍ර රටවලට පැවසීමෙන් ජනාධිපතිවරයා පිළිගන්නේ ඉරානයට බලපෑම් කිරීමට හෝ පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපය තුළ ඇමරිකානු කැමැත්ත බලහත්කාරයෙන් පැටවීමට එක්සත් ජනපදයට නොහැකි බව හෝ ඔවුන් එය සිදු නොකරන බවයි.

එය වෙනත් ආකාරයකින් කියවිය නොහැක. සතුරු පාලන තන්ත්‍රයන් පෙරළා දැමීමට හෝ උපායමාර්ගික ජල මාර්ග බලහත්කාරයෙන් විවෘත කිරීමට එක්සත් ජනපදයට තවමත් හැකියාව සහ වුවමනාව තිබුණේ නම්, ජනාධිපතිවරයා විසින් එය පවසනු ඇත. ඒ වෙනුවට ඔහු තෝරා ගත්තේ "නොයැපීමේ" සහ "වගකීම අන් අය මත පැටවීමේ" ස්ථාවරයකි. එය ශක්තිමත් බවක් නොව, උපායමාර්ගික අසාර්ථකත්වය පිළිගැනීමකි.

5. ඉරානයට ජයග්‍රහණය ප්‍රකාශ කළ හැකිය

ටෙහෙරානයේ දෘෂ්ටි කෝණයෙන් බලන කල, මෙහි ප්‍රතිඵලය ඉතා පැහැදිලිය. ඉරානය විසින් දශක ගණනාවක් තිස්සේ එක්සත් ජනපද සම්බාධකවලට, මිලිටරි වටලෑමට, තම අණදෙන නිලධාරීන්ට එරෙහි ඝාතන මෙහෙයුම්වලට සහ පාලන තන්ත්‍රය වෙනස් කිරීමේ තර්ජනවලට මුහුණ දී ඇත. ඒවා මධ්‍යයේ වුවද ඉස්ලාමීය ජනරජය නොසැලී පවතී.

ට්‍රම්ප්ගේ අප්‍රේල් 1 කතාවත් සමග ඉරානය 1979 සිට තමන් බලාපොරොත්තු වූ දෙයක් අත්කර ගනී: එනම් ඉරානයේ ස්වෛරීභාවය සහ පාලන තන්ත්‍රය එක්සත් ජනපද මිලිටරි ක්‍රම මගින් පරාජය කළ නොහැකි බවට ඇමරිකාව විසින් කරනු ලබන පිළිගැනීමයි.

ඉරානයට දැන් පෙරමුණු කිහිපයකින් ජයග්‍රහණය ප්‍රකාශ කළ හැකිය:

 * උපායමාර්ගික පැවැත්ම: ඉරානය යටත් කර ගැනීමට හෝ එහි පාලක තන්ත්‍රය  පෙරළා දැමීමට තමන් කටයුතු නොකරන බව එක්සත් ජනපදය පිළිගෙන ඇත.

 * සමුද්‍ර සන්ධියේ පාලනය: එය වසා දමන බවට තර්ජනය කිරීමෙන්, ගමනාගමනය සහතික කිරීමේ වගකීමෙන් පසුබැසීමට ඉරානය විසින් එක්සත් ජනපදයට බල කර ඇත. එමගින් ගෝලීය බලශක්ති ප්‍රවාහය කෙරෙහි තීරණාත්මක නැතහොත් නිෂේධ බලයක් (Veto power) ටෙහෙරානයට හිමි වී ඇත.

 * කලාපීය බලපෑම: එක්සත් ජනපදය පසුබැසීමේ සංඥා නිකුත් කිරීමත් සමග ලෙබනනය, සිරියාව, ඉරාකය සහ යේමනය යන රටවල සිටින ඉරාන හිතවාදී කණ්ඩායම්වලට නව නීත්‍යානුකූලභාවයක් ලැබී ඇත.

අප්‍රේල් 2 වන දින ඉරාන රාජ්‍ය මාධ්‍ය වැඩසටහනක මෙසේ සඳහන් වූ බව වාර්තා වේ: “වසර 46 ක් තිස්සේ අප දැන සිටි දෙයක් ඇමරිකානු ජනාධිපතිවරයා විසින් පිළිගෙන ඇත: එනම් ඉස්ලාමීය ජනරජය මෙහි ස්ථාවරව පවතින බවත්, එක්සත් ජනපද අණසක පැතිරවූ යුගය අවසන් වී ඇති බවත්ය.”

නිගමනය

ජනාධිපති ට්‍රම්ප්ගේ අප්‍රේල් 1 වන දින ප්‍රකාශය, එක්සත් ජනපදය සිය බලයේ සීමාවන් නිල වශයෙන් පිළිගත් මොහොත ලෙස මතකයේ රැඳෙනු ඇත. එය කිසියම් ගිවිසුමක් හෝ මිලිටරි පරාජයක් නිසා සිදු වූවක් නොව, බලයේ සිටින ජනාධිපතිවරයෙකු තම මිත්‍ර රටවලට තමන්ගේ ආරක්ෂාව තමන්ම බලාගන්නා ලෙස පැවසීම සහ ඉරාන පාලන තන්ත්‍රය එක්සත් ජනපද මිලිටරි බලයෙන් ඔබ්බට පවතින බව වක්‍රව පිළිගැනීම නිසා සිදු වූවකි.

ඇමරිකාවේ හවුල්කරුවන් වන නේටෝ (NATO), ගල්ෆ් සහයෝගිතා කවුන්සිලය (GCC), ජපානය, දකුණු කොරියාව සහ ඉන්දියාව යන රටවලට මෙහි ප්‍රතිවිපාක ඉතා දරුණුය. එක්සත් ජනපදය සමග  ඔවුන් ඇති කරගත් ගිවිසුම් ගොඩනැගී තිබුණේ, අවශ්‍ය ඕනෑම අවස්ථාවක බලය යෙදවීමට ඇමරිකානු සුපිරි බලවතා සතු කැමැත්ත සහ සූදානම යන උපකල්පනය මතය. එම උපකල්පනය දැන් නැති වී ගොස් ඇත. නිගමනය කර ඇති පරිදි, එම හවුල්කාරිත්වයන් දැන් ශුන්‍ය සහ අවලංගු වී ඇත.

ඉරානයට අනුව, මෙහි ගණනය කිරීම සරල ය: එනම් ජයග්‍රහණයයි. ඔවුන් තම ස්වෛරීභාවය ආරක්ෂා කර ගෙන ඇත, තම පාලන තන්ත්‍රය පවත්වාගෙන ගොස් ඇත, සහ ලොව එකම සුපිරි බලවතා පසුබසිනු බලා සිට ඇත.

හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය දැනට විවෘතව පවතී. නමුත් භූ-දේශපාලනික සමුද්‍ර සන්ධිය — එනම් ඇමරිකානු ප්‍රකාශයන් සහ ඇමරිකානු විශ්වසනීයත්වය අතර පවතින පටු මාවත සදහටම වැසී ගොස් තිබිය හැකිය.