අපරාධ පරීක්ෂණ ස්වාධීනත්වය, පෙනෙන යුක්තිය සහ නීතියේ ආධිපත්‍යය: දේශපාලනීකරණයට එරෙහි නීතිමය පූර්වාදර්ශ

Jul 10, 2026 at 04:49 PM

|

Lanka Leader

අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය පද්ධතියක මූලිකම පදනම වන්නේ එහි ස්වාධීනත්වය, අපක්ෂපාතීත්වය සහ විනිවිදභාවයයි. විශේෂයෙන්ම සමූහ ඝාතනයක් හෝ ජාතික ආරක්ෂාවට තර්ජනයක් වූ මහා විපතක් සම්බන්ධයෙන් විමර්ශනය කිරීමේදී, එම ක්‍රියාවලිය දේශපාලන න්‍යාය පත්‍රවලින් සහ පෞද්ගලික පළිගැනීම්වලින් තොර විය යුතුය. රවි සෙනෙවිරත්න සහ ශානි අබේසේකර වැනි නිලධාරීන් ඉහළ තනතුරු වලට පත්කරමින්, පාස්කු ප්‍රහාරයට මේජර් ජෙනරාල් සුරේෂ් සලේ සම්බන්ධ කරමින් සිදුකරන පරීක්ෂණ, අපරාධ පරීක්ෂණ ක්‍රියාවලිය දේශපාලනීකරණය වී ඇති බවට සමාජය තුළ ප්‍රබල සැකයක් මතු කරයි.

​මෙහිදී ඉස්මතු වන ප්‍රධානතම නීතිමය මූලධර්මය වන්නේ "යුක්තිය ඉටුවීම පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවේ; එය ඉටුවන බව ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙසම පෙනෙන්නට තිබිය යුතුය" යන්නයි. මෙම ලිපිය මඟින් බ්‍රිතාන්‍ය, ඇමරිකානු සහ ශ්‍රී ලාංකික අධිකරණ තීන්දු ඇසුරින් අපක්ෂපාතීත්වයේ වැදගත්කම සහ අනීතික ලෙස නීතිය අවභාවිත නොකිරීමේ වැදගත්කම විග්‍රහ කරනු ලැබේ.

​1. බ්‍රිතාන්‍ය නඩු තීන්දු: "පෙනෙන යුක්තියේ" ආරම්භය

​බ්‍රිතාන්‍ය පොදු නීති පද්ධතිය තුළ ස්වභාවික යුක්තිධර්මයේ මූලධර්ම (Principles of Natural Justice) ඉතා දැඩිව ආරක්ෂා කෙරේ. මෙහිදී "පක්ෂපාතීත්වයට එරෙහි රීතිය" (Nemo judex in causa sua - කිසිවෙකු තමාගේම නඩුවක විනිසුරු නොවිය යුතුය) විමර්ශන බලධාරීන්ටද අදාළ වේ.

​Rex v. Sussex Justices, ex parte McCarthy [1924] 1 KB 256

​මෙම නඩු තීන්දුව ඉහත සඳහන් කළ සුප්‍රසිද්ධ නීතිමය කියමනේ උපතයි. එහිදී ප්‍රකාශ වූයේ:

​"යුක්තිය ඉටුවීම පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවේ; එය ඉටුවන බව සැකයකින් තොරව පැහැදිලිවම පෙනෙන්නට තිබිය යුතුය."

​මෙම නඩුවේදී, රිය අනතුරක් සම්බන්ධ නඩු විභාගයකදී විනිසුරුවරුන්ට උපදෙස් දුන් ලේකම්වරයා, අනතුරට පත් පාර්ශවයේ සිවිල් වන්දි නඩුව මෙහෙයවන නීතිඥ ආයතනයේ හවුල්කරුවෙකු විය. ඔහු විනිසුරුවරුන්ගේ තීරණයට සැබවින්ම බලපෑම් නොකළද, ඔහු එම ස්ථානයේ සිටීමම පක්ෂපාතීත්වයේ පෙනුමක් (Apparent Bias) ඇති කිරීමට ප්‍රමාණවත් විය.

​දේශපාලන බල පෙරළියකින් පසු විශේෂිත නිලධාරීන් පත්කර පූර්ව නිගමන සහිතව පරීක්ෂණ මෙහෙයවීම, මෙම "පෙනෙන යුක්තියේ" මූලධර්මය බරපතළ ලෙස උල්ලංඝනය කිරීමකි.

​R v Bow Street Metropolitan Stipendiary Magistrate, ex parte Pinochet (No 2) [2000] 1 AC 119

​චිලී රාජ්‍යයේ හිටපු පාලක ඔගස්ටෝ පිනොචේ සම්බන්ධ මෙම නඩුවේදී, ඇම්නෙස්ටි ඉන්ටර්නැෂනල් (Amnesty International) සංවිධානය සමඟ සම්බන්ධතා පැවැත්වූ විනිසුරු ලෝඩ් හොෆ්මන් (Lord Hoffmann) නඩු විභාගයට සහභාගී වීම නිසා පෙර තීන්දුව අවලංගු කෙරිණි. කිසිදු සැබෑ පක්ෂපාතීත්වයක් ඔප්පු නොවුණද, පක්ෂපාතීත්වයක් ඇති වීමේ "නියත හැකියාවක්" (Real Possibility) තිබීමම විනිශ්චය අවලංගු කිරීමට හේතු විය.

​දේශපාලන අරමුණු සහිතව, තමන්ට හිතවත් නිලධාරීන් පත්කර විරුද්ධවාදීන් ඉලක්ක කිරීම යුක්තියේ පෙනුම සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ කරයි.

​2. ඇමරිකානු නඩු තීන්දු: ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථානුකූල සාධාරණ ක්‍රියාවලිය (Due Process)

​ඇමරිකානු නීති පද්ධතිය තුළ 14 වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයේ අඩංගු "සාධාරණ ක්‍රියාවලිය පිළිබඳ මූලධර්මය" (Due Process Clause) මඟින් පක්ෂපාතීත්වයෙන් තොර සහ දේශපාලන බලපෑම්වලින් තොර විමර්ශන හා නඩු විභාග සහතික කරයි.

​Caperton v. A.T. Massey Coal Co., 556 U.S. 868 (2009)

​මෙම නඩුවේදී ඇමරිකානු ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය තීන්දු කළේ, පාර්ශවකරුවෙකුගෙන් විශාල මැතිවරණ ආධාර ලබාගත් විනිසුරුවරයෙකු එම පාර්ශවයේ නඩුවකින් ඉවත් විය යුතු බවයි. සැබෑ පක්ෂපාතීත්වයක් ඔප්පු කිරීමට අවශ්‍ය නොවන අතර, පක්ෂපාතීත්වය පිළිබඳ සාධාරණ බියක් (Reasonable apprehension of bias) පැවතීමම ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මඟින් සහතික කර ඇති සාධාරණ ක්‍රියාවලිය උල්ලංඝනය කිරීමක් බව අධිකරණය අවධාරණය කළේය.

​Tumey v. Ohio, 273 U.S. 510 (1927)

​මෙම නඩුවේදී තීන්දු වූයේ කිසියම් නිලධාරියෙකුට හෝ විනිසුරුවරයෙකුට නඩුවේ ප්‍රතිඵලය මත පෞද්ගලික, මූල්‍යමය හෝ දේශපාලනික උනන්දුවක් පවතින්නේ නම්, ඔහු එම තනතුරෙන් ඉවත් විය යුතු බවයි.

​පාලක පක්ෂයට දේශපාලනිකව හිතවත් හෝ පෙර රජයන් සමඟ පෞද්ගලික ගැටුම් පැවති නිලධාරීන් යොදවා විමර්ශන මෙහෙයවීම මෙම ඇමරිකානු ආදර්ශයන්ට අනුව නීති විරෝධී සහ අනීතික ක්‍රියාවකි.

3. ශ්‍රී ලාංකීය නඩු තීන්දු: ස්වාධීනත්වය සහ මහජන විශ්වාසය

​ශ්‍රී ලංකාවේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයද අවස්ථා ගණනාවකදී දේශපාලන අවශ්‍යතා මත නීතිය අවභාවිත කිරීම සහ පක්ෂපාතීත්වය පිළිබඳ මූලධර්ම දැඩිව විවේචනය කර ඇත.

Silva v. Bandaranayake [1997] 1 Sri L.R. 92

​මෙම නඩුවේදී ශ්‍රී ලංකා ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය අවධාරණය කළේ අධිකරණ සහ විමර්ශන පද්ධතිය කෙරෙහි මහජනතාව තුළ පවතින විශ්වාසය (Public Confidence) ආරක්ෂා විය යුතු බවයි. පක්ෂපාතීත්වය පිළිබඳ සාධාරණ සැකයක් ඇති වන පරිදි කටයුතු කිරීම නීතියේ ආධිපත්‍යයට (Rule of Law) මාරාන්තික පහරක් බව එහිදී ප්‍රකාශ විය.

​Premachandra v. Major Montague Jayawickrema [1994] 2 Sri L.R. 90

​මෙම ඓතිහාසික නඩුවේදී ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය ප්‍රකාශ කළේ මෙරට පාලකයන් සතු කිසිදු බලයක් අත්තනෝමතික (Arbitrary) නොවන බවත්, සියලුම බලතල "මහජන විශ්වාසය පිළිබඳ පරම මූලධර්මය" (Doctrine of Public Trust) මත පදනම් වන බවත්ය.

​දේශපාලන න්‍යාය පත්‍ර ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා රාජ්‍ය තනතුරු සහ පොලිස් බලතල භාවිත කිරීම මෙම මහජන විශ්වාසය නැමති සංකල්පය සෘජුවම උල්ලංඝනය කිරීමකි.

​4. අනීතිකව නීතිය භාවිතා නොකිරීම (Non-Arbitrary Use of Law)

​නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීමේදී පවතින නීතිමය රාමුව සාධාරණ අරමුණක් වෙනුවෙන් මිස, සතුරන් දඩයම් කිරීමේ මෙවලමක් ලෙස (Weaponization of Law) භාවිත නොකළ යුතුය.

* ​පක්ෂපාතී පත්වීම්: රවි සෙනෙවිරත්න සහ ශානි අබේසේකර යන නිලධාරීන් අතීතයේදී දේශපාලනමය වශයෙන් සංවේදී නඩු මෙහෙයවූ සහ ඇතැම් දේශපාලන පාර්ශව සමඟ සමීප සබඳතා පැවැත්වූ බවට චෝදනා ලැබූවන්ය. එවැනි පිරිසක් නැවත පත්කර, නිශ්චිත පුද්ගලයන් (සුරේෂ් සලේ වැනි) ඉලක්ක කර විමර්ශන ඇරඹීම විමර්ශනයේ අපක්ෂපාතීත්වය මුලදීම අභියෝගයට ලක් කරයි.

* ​පූර්ව නිගමන: විමර්ශනයක් පැවැත්විය යුත්තේ අපරාධකරුවන් සෙවීමට මිස, කලින් තීරණය කරන ලද දේශපාලන ප්‍රතිවාදියෙකු කොටු කිරීමට නොවේ. නීතිය මෙලෙස අනීතික ලෙස භාවිත කිරීමෙන් සැබෑ වින්දිතයන්ට යුක්තිය ඉටු නොවන අතර, මුළු අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය පද්ධතියම ජනතාව ඉදිරියේ ප්‍රහසනයක් බවට පත්වේ.

​නිගමනය

​පාස්කු ප්‍රහාරය වැනි බරපතළ ඛේදවාචකයක සත්‍යය අනාවරණය කර ගැනීම ජාතික අවශ්‍යතාවයකි. එහෙත්, එම විමර්ශනය දේශපාලනීකරණය වී ඇති බව හැඟී යන්නේ නම්, එමඟින් සිදු වන්නේ නීතියේ ආධිපත්‍යය බිඳවැටීමයි. බ්‍රිතාන්‍යයේ McCarthy නඩුවේ සිට ලංකාවේ Premachandra නඩු තීන්දුව දක්වා දිවෙන නීතිමය ඉතිහාසය පෙන්වා දෙන්නේ යුක්තිය ඉටුවන බව බාහිර සමාජයට පැහැදිලිවම පෙනෙන්නට තිබිය යුතු බවයි.

​දේශපාලන පළිගැනීම් සහ පටු අරමුණු වෙනුවෙන් අනීතික ලෙස නීතිය අවභාවිත කිරීම නතර කළ යුතු අතර, යුක්තියේ පෙනුම සහ ස්වාධීනත්වය රැකෙන පරිදි අපක්ෂපාතී විමර්ශන යාන්ත්‍රණයක් ස්ථාපිත කිරීම රජයක පරම වගකීම වේ.

- යසස් ධර්මදාස