බ්‍රිතාන්‍ය යටත්විජිත සමයේ ශ්‍රී ලංකාවේ මහා සංඝරත්නයට බ්‍රිතාන්‍ය ආණ්ඩුකාරවරුන් දැක්වූ ගෞරවය, රාජ්‍ය අනුග්‍රහය සහ නෛතික පිළිගැනීම: ඓතිහාසික සිදුවීම් හා ප්‍රාථමික මූලාශ්‍ර ඇසුරින් කෙරෙන විග්‍රහය

Oct 19, 2026 at 09:52 AM

|

Lanka Leader

1. හැඳින්වීම

ශ්‍රී ලංකාවේ රාජ්‍ය පාලනය සහ බෞද්ධ සංඝ සමාජය අතර සබඳතාව වසර දෙදහසකට අධික ඉතිහාසයක් සහිත සංසිද්ධියකි.

අනුරාධපුර යුගයේ සිට මහනුවර රාජධානියේ අවසානය දක්වාම බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේලා ආගමික නායකයන් පමණක් නොව, අධ්‍යාපනික, සමාජීය, සංස්කෘතික සහ ඇතැම් අවස්ථාවල දේශපාලනික නායකයන් ලෙසද කටයුතු කළහ.

මෙම ඓතිහාසික පසුබිම හේතුවෙන් 1815 දී උඩරට රාජධානිය අත්පත් කරගත් බ්‍රිතාන්‍ය පාලකයන්ට බෞද්ධ සංඝරත්නයේ බලපෑම නොසලකා හැරීමට නොහැකි විය.

විශේෂයෙන්ම මල්වතු සහ අස්ගිරි මහා විහාරවල නායක ස්වාමීන් වහන්සේලාගේ ආගමික අධිකාරියත්, ශ්‍රී දළදා වහන්සේගේ භාරකාරත්වයත්, රාජ්‍ය පාලනයේ නීත්‍යනුකූලභාවය පිළිබඳ සමාජ පිළිගැනීමත් අතර ඉතා සමීප සබඳතාවක් පැවතිණි.

බ්‍රිතාන්‍ය පාලකයන් මෙම තත්ත්වය හඳුනාගත් බව 1815 උඩරට ගිවිසුමෙන් මෙන්ම ඉන්පසු ඔවුන් අනුගමනය කළ ආගමික පරිපාලන ප්‍රතිපත්තිවලින් ද පැහැදිලි වේ.

එහෙත් මෙහිදී වැදගත් වෙනසක් හඳුනාගත යුතුය.

බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පෞද්ගලිකව ගෞරව කිරීම, සංඝ සමාජයේ ආයතනික තත්ත්වය නීතියෙන් පිළිගැනීම සහ දේශපාලන අවශ්‍යතා මත බෞද්ධ ආයතනවලට අනුග්‍රහය දැක්වීම එකිනෙකට වෙනස් සංසිද්ධීන් තුනකි.

ඒවා අතර වෙනස හඳුනාගැනීම මෙම පර්යේෂණයේ මූලික අරමුණකි.

2. 1815 උඩරට ගිවිසුම: 

බෞද්ධ සංඝරත්නයේ තත්ත්වය පිළිබඳ බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයේ නෛතික පිළිගැනීම

 ආණ්ඩුකාර ශ්‍රීමත් රොබට් බ්‍රවුන්රිග්ගේ කාර්යභාරය

1815 මාර්තු 2 දින උඩරට ගිවිසුම අත්සන් කිරීමේදී බ්‍රිතාන්‍ය රජය නියෝජනය කළේ එවකට ලංකාවේ ආණ්ඩුකාරවරයා වූ ශ්‍රීමත් රොබට් බ්‍රවුන්රිග් (Sir Robert Brownrigg) ය.

උඩරට රාජධානියේ පාලන බලය බ්‍රිතාන්‍යයන්ට පැවරීමේදී දේශීය ආගමික සහ සංස්කෘතික ආයතන ආරක්ෂා කරන බවට සහතිකයක් ලබාදීම දේශපාලනික වශයෙන් වැදගත් විය.

විශේෂයෙන් උඩරට ප්‍රභූවරුන්ගේ සහ බෞද්ධ ජනතාවගේ සහයෝගය ලබාගැනීම සඳහා බුද්ධාගම ආරක්ෂා කරන බවට ප්‍රතිඥාවක් ලබාදීම අවශ්‍ය වූ බව ඉතිහාසඥයන් පෙන්වා දී ඇත.

උඩරට ගිවිසුමේ 5 වන වගන්තිය

එම වගන්තියේ මුල් ඉංග්‍රීසි පාඨය මෙසේය.

“The religion of Boodho, professed by the chiefs and inhabitants of these provinces, is declared inviolable, and its rites, ministers, and places of worship are to be maintained and protected.”

මෙහි සිංහල අර්ථය වන්නේ:

මෙම පළාත්වල ප්‍රධානීන් සහ වැසියන් අදහන බුද්ධාගම උල්ලංඝනය කළ නොහැකි ආගමක් ලෙස ප්‍රකාශ කරනු ලබන අතර, එහි ආගමික චාරිත්‍ර, ආගමික නායකයන් සහ පූජනීය ස්ථාන පවත්වාගෙන යාමත් ආරක්ෂා කිරීමත් කළ යුතුය.

මෙහි විශේෂයෙන් සැලකිය යුතු වචනය වන්නේ "ministers" යන්නයි.

එම වචනයෙන් බෞද්ධ ආගමික නායකයන් සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා අදහස් වන බැවින්, ගිවිසුම මගින් සංඝරත්නයේ ආගමික තත්ත්වයට නෛතික ආරක්ෂාවක් ලබාදීමට බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය එකඟ වූ බව පැහැදිලි වේ.

2.2 නෛතික

 වැදගත්කම

5 වන වගන්තිය තුළ මූලික අංග හතරක් හඳුනාගත හැකිය.

(අ) බුද්ධාගම රාජ්‍යය විසින් පිළිගැනීම.

(ආ) බෞද්ධ ආගමික චාරිත්‍ර ආරක්ෂා කිරීම.

(ඇ) බෞද්ධ ආගමික

 නායකයන්ගේ තත්ත්වය පිළිගැනීම.

(ඈ) බෞද්ධ විහාරස්ථාන සහ පූජනීය ස්ථාන ආරක්ෂා කිරීම.

මෙම ප්‍රතිපාදනය බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේලාට විශේෂ නෛතික තත්ත්වයක් ලබාදීමේ මුල් යටත්විජිත ලේඛනගත සාක්ෂියක් ලෙස සැලකිය හැකිය.

3. බ්‍රිතාන්‍ය ආණ්ඩුකාරවරුන් විසින් බෞද්ධ ආගමික උත්සවවලට රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලබාදීම

බ්‍රිතාන්‍ය ආණ්ඩුකාරවරයා බෞද්ධ උත්සවවලට නිරන්තරයෙන්ම ප්‍රමුඛතාවය සහ සහයෝගය දක්වා ඇති බව ඓතිහාසිකව හඳුනාගත හැක.

3.1 ශ්‍රී දළදා වහන්සේ හා සම්බන්ධ ආගමික උත්සව

1815 න් පසු මුල් අවධියේ බ්‍රිතාන්‍ය ආණ්ඩුකාරවරුන් විසින් සිංහල රජවරුන් විසින් කලින් ඉටුකරන ලද ඇතැම් ආගමික වගකීම් පවත්වාගෙන ගිය බව ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ.

ඒ අතර විශේෂයෙන් වැදගත් වූයේ ශ්‍රී දළදා වහන්සේ හා සම්බන්ධ වාර්ෂික ආගමික උත්සවවලට රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලබාදීමයි.

කේ. එම්. ද සිල්වා වැනි ඉතිහාසඥයන්ගේ පර්යේෂණ සහ බෞද්ධ ඉතිහාසය පිළිබඳ ශාස්ත්‍රීය කෘති අනුව, බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයේ මුල් කාලයේ ආණ්ඩුකාරවරයා දළදා වහන්සේ සම්බන්ධ ඇතැම් ආගමික උත්සවවලට නිල වශයෙන් සම්බන්ධ විය.

එමෙන්ම බෞද්ධ සංඝ සමාජයේ උසස් පත්වීම් සම්බන්ධයෙන්ද කලින් රජු විසින් ඉටුකරන ලද ඇතැම් කාර්යයන් බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය විසින් භාරගන්නා ලදී.

මෙයින් පෙනී යන්නේ බ්‍රිතාන්‍ය පාලකයන් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ආගමික නායකත්වය සාමාන්‍ය ආගමික කණ්ඩායමක් ලෙස පමණක් නොව, රාජ්‍ය පාලනය සමඟ ඓතිහාසික සම්බන්ධතාවක් ඇති ආයතනයක් ලෙස සැලකූ බවයි.

3.2. 1852 බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තු විවාදයෙන් හෙළිවන තොරතුරු

මෙම කරුණ සනාථ කරන ඉතා වැදගත් ප්‍රාථමික මූලාශ්‍රයක් වන්නේ 1852 නොවැම්බර් 29 දින බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තුවේ පැවති විවාදයයි.

එහිදී ලංකාවේ බෞද්ධාගම සමඟ බ්‍රිතාන්‍ය රජය පවත්වාගෙන ගිය සබඳතා පිළිබඳව සාකච්ඡා විය.

එම විවාදයේදී අනාවරණය වූ වැදගත් කරුණු අතර:

(අ) බෞද්ධ ආගමික උත්සව පැවැත්වීමට බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය සහයෝගය ලබාදී තිබීම.

(ආ) ආගමික වතාවත් සඳහා අවශ්‍ය ද්‍රව්‍ය හා වෙනත් අනුග්‍රහයන් ලබාදී තිබීම.

(ඇ) බෞද්ධ සංඝ සමාජයේ ඇතැම් උසස් පත්වීම් සම්බන්ධයෙන් රජය මැදිහත්වී තිබීම.

(ඈ) ශ්‍රී දළදා වහන්සේගේ භාරකාරත්වය සම්බන්ධයෙන් බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය සෘජු කාර්යභාරයක් ඉටුකර තිබීම යන කරුණු දැක්විය හැක.

මෙහි විශේෂත්වය වන්නේ මෙම තොරතුරු බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද ප්‍රකාශ පමණක් නොව, බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තුවේම නිල වාර්තාවක සඳහන් වීමයි.

මෙම වාර්තාව බ්‍රිතාන්‍ය පාලකයන් බෞද්ධ ආගමික ආයතනවලට ලබාදුන් රාජ්‍ය පිළිගැනීම පිළිබඳ ඉතා ප්‍රබල ඓතිහාසික සාක්ෂියකි.

4. බෞද්ධ සංඝ සමාජයේ නායකත්වය පිළිගැනීම

4.1 මල්වතු සහ අස්ගිරි මහා විහාර

මහනුවර රාජධානිය පැවති සමයේ මල්වතු සහ අස්ගිරි මහා විහාරවල නායක ස්වාමීන් වහන්සේලාට විශේෂ ආගමික හා සමාජීය බලපෑමක් හිමිවිය.

බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය ආරම්භ වීමත් සමඟ මෙම සංඝ ආයතනවල තත්ත්වය සම්පූර්ණයෙන් අහෝසි නොකෙරිණි.

ඒ වෙනුවට මුල් යටත්විජිත පාලන කාලය තුළ බ්‍රිතාන්‍ය ආණ්ඩුකාරවරුන් කලින් රජවරුන් විසින් ඉටුකරන ලද ඇතැම් ආගමික පරිපාලන කාර්යයන් භාරගත්හ.

මෙයට සංඝ නායකත්වයේ පත්වීම් සම්බන්ධ කාර්යයන් ද ඇතුළත් විය.

පසුව, විශේෂයෙන් 1847 පමණ සිට, සංඝ සමාජයේ නායකත්වය තෝරාගැනීමේ වගකීම භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත පැවරීමේ ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කරන ලදී.

මෙය එක් අතකින් බෞද්ධ සංඝ සමාජයේ ස්වාධීනත්වය පිළිගැනීමක් ලෙස විග්‍රහ කළ හැකිය. 

4.2 ආගමික නායකත්වයට රාජ්‍ය පිළිගැනීමේ වැදගත්කම

මෙම ක්‍රියාකලාපය මගින් පහත කරුණු හඳුනාගත හැකිය.

පළමුව, බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේලා ශ්‍රී ලංකාවේ සමාජ ව්‍යුහය තුළ විශේෂ නායකත්වයක් දරන පිරිසක් බව බ්‍රිතාන්‍ය පාලකයන් හඳුනාගෙන තිබුණි.

දෙවනුව, මහානායක ස්වාමීන් වහන්සේලාගේ ආගමික බලතල රාජ්‍ය පරිපාලනයෙන් සම්පූර්ණයෙන් ඉවත් කළ නොහැකි බව ඔවුන් අවබෝධ කරගෙන තිබුණි.

තෙවනුව, සංඝ සමාජය සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කිරීම දේශපාලන ස්ථාවරත්වයට උපකාරී වන බව බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය තේරුම්ගෙන තිබුණි.

5. ශ්‍රී දළදා වහන්සේගේ භාරකාරත්වය බෞද්ධ නායකයන් වෙත පැවරීම

තවත් විශේෂ ලක්ෂණයක් වන්නේ බ්‍රිතාන්‍ය පාලන කාලය තුළ පසුකාලීනව ශ්‍රී දළදා වහන්සේගේ භාරකාරත්වය භික්ෂු සංඝයා වෙත පැවරීමය

5.1 ඓතිහාසික පසුබිම

ශ්‍රී ලංකාවේ රාජ්‍ය බලය සහ ශ්‍රී දළදා වහන්සේගේ භාරකාරත්වය අතර පැවති සම්බන්ධතාව ඉතා පැරණිය.

ශ්‍රී දළදා වහන්සේගේ භාරකාරත්වය රාජ්‍ය බලයේ නීත්‍යනුකූලභාවය හා සම්බන්ධ සංකේතයක් ලෙසද සැලකිණි.

1815 දී මහනුවර රාජධානිය අත්පත් කරගත් බ්‍රිතාන්‍යයන් මෙම සංකේතාත්මක වැදගත්කම හඳුනාගෙන තිබූ බව පර්යේෂණවලින් අනාවරණය වේ.

මුල් කාලයේ දළදා වහන්සේගේ භාරකාරත්වය සම්බන්ධයෙන් බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය සෘජුව මැදිහත්විය.

පසුව ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරි සංවිධානවල විරෝධය සහ බ්‍රිතාන්‍ය රාජ්‍යයේ ආගමික ප්‍රතිපත්ති වෙනස්වීම හේතුවෙන් මෙම සම්බන්ධතාව වෙනස් විය.

5.2 .1853 දී සිදුවූ වැදගත් වෙනස

1853 දී ශ්‍රී දළදා වහන්සේගේ භාරකාරත්වය බෞද්ධ නියෝජිතයන් වෙත පැවරීම බ්‍රිතාන්‍ය යටත්විජිත ඉතිහාසයේ වැදගත් සිදුවීමකි.

ඒ අනුව දළදා වහන්සේගේ භාරකාරත්වය දියවඩන නිලමේ සහ මල්වතු, අස්ගිරි මහා විහාරවල නායක ස්වාමීන් වහන්සේලා සම්බන්ධ පාලන ව්‍යුහයකට පැවරීම සිදු විය.

මෙය බෞද්ධ ආගමික නායකයන්ගේ භාරකාරත්වය පිළිගැනීමේ වැදගත් අවස්ථාවක් විය.

එසේම ඇතැම් පාලන බලතල තවදුරටත් යටත්විජිත රාජ්‍යය සතුව පැවති බවද පර්යේෂණ පෙන්වා දෙයි.

6. ආණ්ඩුකාර ශ්‍රීමත් රොබට් විල්මට් හෝර්ටන් සහ බෞද්ධ ආගමික කටයුතු

ශ්‍රීමත් රොබට් විල්මට් හෝර්ටන් (Sir Robert Wilmot-Horton) 1831 සිට 1837 දක්වා ලංකාවේ ආණ්ඩුකාරවරයා ලෙස කටයුතු කළේය.

ඔහුගේ පාලන සමයේදී බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා රජය සෘජුව ලබාදුන් අනුග්‍රහය වෙනස් කිරීමේ ක්‍රියාමාර්ග ගනු ලැබීය.

1852 බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තු විවාදයේ සඳහන් වන පරිදි, 1834 දී පමණ බෞද්ධ ආගමික වතාවත්වලට රජය විසින් සෘජුව ලබාදුන් ද්‍රව්‍යමය අනුග්‍රහය නවතා, ඒ වෙනුවට මුදල් ප්‍රතිපාදනයක් ලබාදීමේ ක්‍රමයක් හඳුන්වා දී තිබුණි.

එම වාර්තාවේ පවුම් 300ක මුදලක් පිළිබඳව සඳහන් වේ.

මෙම සිදුවීම දෙආකාරයකින් විග්‍රහ කළ හැකිය.

එක් අතකින් බෞද්ධ ආගමික කටයුතු සඳහා මුදල් වෙන් කිරීම එම ආගමික ආයතනවල අවශ්‍යතා පිළිගැනීමකි.

අනෙක් අතට, ආණ්ඩුකාරවරයාගේ සෘජු ආගමික සහභාගිත්වය අඩු කිරීම බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයේ ආගමික ප්‍රතිපත්තියේ වෙනසක් පෙන්නුම් කරයි.

එබැවින් මෙම සිදුවීම බෞද්ධ සංඝරත්නයට දැක්වූ ගෞරවය පිළිබඳ සාක්ෂියක් වේ.

7. ආණ්ඩුකාර විලියම් ග්‍රෙගරි සහ බෞද්ධ විහාර දේපළ

බෞද්ධ විහාර දේපළ පිළිබඳව ආණ්ඩුකාරවරුන්ගේ සාධනීය මැදිහත්වීම ඉතා කැපී පෙනේ.

7.1 විලියම් හෙන්රි ග්‍රෙගරිගේ පාලන සමය

Sir William Henry Gregory 1872 සිට 1877 දක්වා ලංකාවේ ආණ්ඩුකාරවරයා ලෙස කටයුතු කළේය.

ඔහුගේ පාලන සමයේ බෞද්ධ විහාරස්ථානවල ඉඩම් සහ ආගමික ආයතන සතු දේපළ සම්බන්ධයෙන් විශේෂ අවධානයක් යොමු විය.

මෙම කරුණ පිළිබඳ වැදගත් ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණයක් Modern Asian Studies සඟරාවේ පළවී ඇත.

එම පර්යේෂණයෙන් පෙන්වා දෙන්නේ බෞද්ධ විහාරස්ථානවලට පරිත්‍යාග කරන ලද ඉඩම් පිළිබඳ රජයේ ප්‍රතිපත්ති තීරණය කිරීමේදී ආගමික, ආර්ථික සහ දේශපාලන සාධක එකිනෙකට සම්බන්ධ වී තිබූ බවයි.

7.2 විහාරස්ථානවල දේපළ අයිතිවාසිකම්

විහාරස්ථානවලට අයත් ඉඩම් සහ දේපළ සම්බන්ධයෙන් යටත්විජිත පාලනයේ ප්‍රතිපත්ති වෙනස් වූ ආකාරය මෙහිදී වැදගත් වේ.

විහාරස්ථානවල දේපළ පාලනය කිරීමේදී බෞද්ධ ආගමික නායකයන්ගේ අයිතිවාසිකම්, රාජ්‍ය බලතල සහ ආර්ථික අවශ්‍යතා අතර සමතුලිතතාවක් ඇති කිරීමට බ්‍රිතාන්‍ය පාලකයන් උත්සාහ කළහ.

එහෙත් මෙම ප්‍රතිපත්ති සියල්ල බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අයිතිවාසිකම් පුළුල් කිරීම සඳහාම හඳුන්වා දුන් බව පැවසිය නොහැකිය.

ඇතැම් ප්‍රතිපත්ති මගින් විහාර දේපළ පාලනයට රජයේ බලපෑම වැඩි විය.

එසේ වුවද, බෞද්ධ විහාරස්ථාන සුවිශේෂී ආගමික හා දේපළ ආයතන ලෙස පිළිගැනීම මෙම පාලන ක්‍රියාවලියේ වැදගත් ලක්ෂණයක් විය.

8. බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අයිතිවාසිකම් සහ බ්‍රිතාන්‍ය අධිකරණ ක්‍රමය

බ්‍රිතාන්‍ය යටත්විජිත පාලනයේ තවත් වැදගත් ලක්ෂණයක් වූයේ බෞද්ධ සංඝ සමාජයේ දේපළ සහ පරිපාලන ආරවුල් අධිකරණ ක්‍රමය තුළ විසඳීමට පියවර ගැනීමයි.

විශේෂයෙන් විහාරස්ථානවල අධිපතිත්වය, විහාරාධිපති පත්වීම්, දේපළ භාරකාරත්වය සහ ආගමික ආයතනවල පාලනය සම්බන්ධ ගැටලු අධිකරණ විනිශ්චයට යටත් විය.

මේ සම්බන්ධයෙන් International Journal of Constitutional Law සඟරාවේ පළවූ පර්යේෂණයකින් පෙන්වා දෙන්නේ බ්‍රිතාන්‍ය යටත්විජිත පාලනය ශ්‍රී ලංකාවේ සංඝ සමාජයේ ආයතනික ව්‍යුහය සහ නෛතික තත්ත්වය වෙනස් කිරීමට සැලකිය යුතු බලපෑමක් සිදුකළ බවයි.

විශේෂයෙන් විහාරාධිපතිවරුන්ගේ දේපළ පරිපාලන බලතල පිළිබඳ නෛතික සංකල්ප බ්‍රිතාන්‍ය අධිකරණ ක්‍රමය තුළ වර්ධනය විය.

මෙම ක්‍රියාවලිය මගින් බෞද්ධ ආගමික නායකත්වයට නීතිය ඉදිරියේ පිළිගැනීමක් ලැබුණු අතර, සංඝ සමාජයේ පාරම්පරික ස්වයංපාලන බලතල ඇතැම් අවස්ථාවල සීමා විය.

එබැවින් එය ගෞරවය සහ නෛතික පිළිගැනීම යන දෙකම සහිත, එහෙත් රාජ්‍ය මැදිහත්වීමෙන් තොර නොවූ ක්‍රියාවලියකි.

මූලාශ්‍රය:

9. බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේලාට ගෞරව දැක්වීම සහ යටත්විජිත පාලනයේ දේශපාලන අවශ්‍යතා

මෙම ලිපියෙන් විශේෂයෙන් අවධාරණය කළ යුතු කරුණක් තිබේ.

බ්‍රිතාන්‍ය පාලකයන් බෞද්ධ සංඝරත්නයේ තත්ත්වය පිළිගත් බවට සාක්ෂි තිබුණද, එම පිළිගැනීම සම්පූර්ණයෙන්ම ආගමික ගෞරවය මත පමණක්ම පදනම් වූ බව නිගමනය කළ නොහැකිය.

ඒ සඳහා දේශපාලන හේතු කිහිපයක් බලපා තිබුණි.

9.1 දේශපාලන ස්ථාවරත්වය

1815 දී උඩරට රාජධානිය අත්පත් කරගැනීමෙන් පසු දේශීය ජනතාවගේ සහයෝගය ලබාගැනීම බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයේ ප්‍රධාන අවශ්‍යතාවක් විය.

බෞද්ධ සංඝරත්නය ජනතාව අතර විශාල බලපෑමක් ඇති ආයතනයක් වූ බැවින් එහි නායකත්වය සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කිරීම පාලන ස්ථාවරත්වයට වැදගත් විය.

9.2 රාජ්‍ය බලයේ නීත්‍යනුකූලභාවය

ශ්‍රී දළදා වහන්සේගේ භාරකාරත්වය සහ බෞද්ධ ආගමික ආයතනවලට රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලබාදීම මගින් බ්‍රිතාන්‍යයන්ට පෙර පැවති රාජ්‍ය පාලනයේ ඇතැම් සංකේතාත්මක ලක්ෂණ පවත්වාගෙන යාමට හැකි විය.

9.3 දේශීය සංස්කෘතියේ බලපෑම

බෞද්ධ සංඝ සමාජය ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික, අධ්‍යාපනික හා සංස්කෘතික ජීවිතය සමඟ දැඩි ලෙස බැඳී තිබුණි.

එම තත්ත්වය හේතුවෙන් බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයට සංඝ සමාජය සම්පූර්ණයෙන් නොසලකා හැරීමට නොහැකි විය.

9.4 යටත්විජිත පාලනයේ සීමාවන්

කෙසේ වෙතත්, බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයේ ඇතැම් ක්‍රියාමාර්ග බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අප්‍රසාදයට ලක්විය.

විශේෂයෙන් ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරි සංවිධානවල බලපෑම්, ආගමික රාජ්‍ය අනුග්‍රහය අඩු කිරීම සහ බෞද්ධ ආයතනවල පරිපාලනයට මැදිහත්වීම වැනි කරුණු සම්බන්ධයෙන් විරෝධතා පැවතිණි.

1818 උඩරට කැරැල්ල සහ 1848 මාතලේ කැරැල්ල වැනි සිදුවීම් ද යටත්විජිත පාලනය හා දේශීය සමාජය අතර පැවති ගැටුම්වල පසුබිම තුළ සලකා බැලිය යුතුය.

එබැවින් බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයේ මුළු කාලයම බෞද්ධ සංඝරත්නයට ගෞරව දැක්වූ සාමකාමී යුගයක් ලෙස නිරූපණය කිරීම ඓතිහාසිකව එතරම් නිවැරදි නොවේ.

10. සංඝරත්නයට ගෞරව දැක්වීම සහ නූතන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා නීතිය

මෙම ඓතිහාසික සිදුවීම් නූතන ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික නිදහස සහ බෞද්ධ ආගමට හිමි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාමය තත්ත්වය සමඟ සසඳා බැලීම වැදගත්ය.

1978 ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 9 වන ව්‍යවස්ථාව මගින් බුද්ධාගමට ප්‍රමුඛස්ථානය ලබාදෙන අතර, බුද්ධ ශාසනය ආරක්ෂා කිරීම හා පෝෂණය කිරීම රාජ්‍යයේ වගකීමක් බව ප්‍රකාශ කරයි.

මෙම ප්‍රතිපාදනය සහ 1815 උඩරට ගිවිසුමේ පස්වන වගන්තිය අතර සංකල්පීය සමානකමක් හඳුනාගත හැකිය.

එමෙන්ම ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 10, 12 සහ 14(1)(e) ව්‍යවස්ථාද ආගමික නිදහස, සමානාත්මතාව සහ ආගම ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස සම්බන්ධයෙන් වැදගත් වේ.

මෙහිදී විශේෂයෙන් අවධාරණය කළ යුත්තේ බෞද්ධ සංඝරත්නයට ගෞරව කිරීම යනු භික්ෂූන් වහන්සේලා සාමාන්‍ය නීතියෙන් නිදහස් කිරීම නොවන බවයි.

ඒ වෙනුවට එයින් අදහස් වන්නේ නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීමේදී ඔවුන්ගේ ආගමික අනන්‍යතාව, චීවරය, ශාසනික තත්ත්වය සහ ආගමික නිදහසට අදාළ අයිතිවාසිකම් නිසි ලෙස සැලකිල්ලට ගැනීමයි.

11. විචාරාත්මක නිගමනය

බ්‍රිතාන්‍ය යටත්විජිත පාලන සමයේ බෞද්ධ සංඝරත්නයට ලබාදුන් පිළිගැනීම පිළිබඳ ඓතිහාසික සාක්ෂි විමර්ශනය කිරීමේදී ප්‍රධාන නිගමන කිහිපයකට එළඹිය හැකිය.

පළමුව, 1815 උඩරට ගිවිසුම මගින් බෞද්ධ ආගමික නායකයන්ගේ තත්ත්වය සහ ආගමික ආයතනවල ආරක්ෂාව පිළිබඳ පැහැදිලි නෛතික ප්‍රතිඥාවක් බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය විසින් ලබාදී ඇත.

දෙවනුව, බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයේ මුල් කාලයේ ආණ්ඩුකාරවරුන් විසින් බෞද්ධ ආගමික උත්සව, සංඝ නායකත්වය සහ ශ්‍රී දළදා වහන්සේගේ භාරකාරත්වය සම්බන්ධයෙන් රාජ්‍ය කාර්යභාරයක් ඉටුකර ඇත.

තෙවනුව, බෞද්ධ සංඝ සමාජයේ ආයතනික තත්ත්වය බ්‍රිතාන්‍ය පාලකයන් විසින් පිළිගත් අතර, එම පිළිගැනීම නීතිමය සහ පරිපාලනමය ක්‍රියාමාර්ගවලින් ද ප්‍රකාශ විය.

සිව්වනුව, මෙම පිළිගැනීම සෑම විටම බෞද්ධාගම කෙරෙහි පෞද්ගලික ගෞරවය නිසා පමණක් ඇතිවූවක් නොවේ. දේශපාලන ස්ථාවරත්වය, පාලන අවශ්‍යතා සහ දේශීය සමාජ ව්‍යුහය පිළිබඳ අවබෝධය ද එයට බලපා ඇත.

පස්වනුව, බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයේ ඇතැම් ක්‍රියාමාර්ග බෞද්ධ සංඝ සමාජයේ ස්වාධීනත්වයට හානි කළ අතර, ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරි බලපෑම් සහ ආගමික ප්‍රතිපත්ති වෙනස්වීම් හේතුවෙන් ගැටුම් ද ඇතිවිය.

එබැවින් බ්‍රිතාන්‍ය පාලකයන් සියලුදෙනාම බෞද්ධ සංඝරත්නයට එකසේ ගෞරව දැක්වූ බවට සාමාන්‍ය නිගමනයක් කිරීම සුදුසු නොවේ.

එහෙත් පහත නිගමනය සඳහා ප්‍රමාණවත් ඓතිහාසික සාක්ෂි පවතී.

බ්‍රිතාන්‍ය යටත්විජිත පාලකයන් ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ සංඝරත්නයේ ආගමික, සමාජීය සහ ආයතනික බලපෑම හඳුනාගෙන, එහි පාරම්පරික තත්ත්වය නෛතිකව පිළිගැනීමටත්, ආගමික කටයුතු සඳහා රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලබාදීමටත්, බෞද්ධ නායකත්වයේ භාරකාරත්වය ආරක්ෂා කිරීමටත් පියවර ගෙන ඇත.

මෙම ඓතිහාසික අත්දැකීම් නූතන ශ්‍රී ලංකාවේ රාජ්‍යය සහ බෞද්ධ සංඝරත්නය අතර පැවතිය යුතු සබඳතාව පිළිබඳ සාකච්ඡාවට වැදගත් පසුබිමක් සපයයි.

එහෙත් වර්තමානයේ සිදුමෙන් පවතින ක්‍රියා දාමයන්  විමර්ශනය කළ විට පෙනී යන්නේ භූමියේ පවතින මෙකීී ඓතිහාසික සත්‍ය ට පිටුපා පාලකයන් විසින් කරනු ලබන අත්තනෝමතික ක්‍රියාමාර්ගය හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකා රාජ්‍ය දුර්වල කිරීමත් ජන සමාජය තුල නොසන්සුන්තාවය ඇතිවීමටත් බලපාන බවයි. ඒවායේ අවසාන ප්‍රතිඵලය ඉතා තීරණාත්මක වනු ඇත.

ආචාර්ය නීතිඥ රාජා ගුණරත්න,

ජේෂ්ඨ කථිකාචාර්ය,

නීතිය අධ්‍යාන දෙපාර්තමේන්තුව,

ශ්‍රී ලංකා විවෘත විශ්වව විද්‍යාලය