ගල්ෆ් ආක්‍රමණය සහ ගෝලීය අර්බුද : බලශක්තිය, පොහොර සහ ආහාර - ආචාර්ය ජගත් චන්ද්‍රවංශ විසිනි

Apr 2, 2026 at 05:35 PM

|

Lanka Leader

1. ආක්‍රමණය සහ හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය

2026 පෙබරවාරි 28 වන දින, එක්සත් ජනපදය සහ ඊශ්‍රායලය විසින් ඉරානයට එරෙහිව ආක්‍රමණික ප්‍රහාරයක් එල්ල කරමින් ටෙහෙරානය සහ අනෙකුත් නගරවල ඉලක්ක වෙත පහර දෙන ලදී. ඉරානය මෙයට ප්‍රතිචාර වශයෙන් කලාපය පුරා විසිරී ඇති එක්සත් ජනපද සහ ඊශ්‍රායල දේපළවලට ප්‍රහාර එල්ල කළ අතර, වසර ගණනාවක සිට ඉරානය විසින් අනතුරු අඟවා තිබූ පරිදි ආක්‍රමණිකයන්ට සහ ඔවුන්ගේ මිත්‍ර පාර්ශ්වයන්ට සම්බන්ධ යාත්‍රා සඳහා හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය (Strait of Hormuz) වසා දමනු ලැබීය.

මාර්තු 30 වන විට, මෙම සමුද්‍ර සන්ධිය සම්පූර්ණයෙන්ම වසා දමා මාසයක් ගත වී ඇත. දෛනික නෞකා ගමනාගමනය 100 වඩා වැඩි අගයක සිට තනි ඉලක්කමක් දක්වා පහත වැටී ඇති අතර එය 97% ක පමණ අඩුවීමකි. රුසියාව, චීනය, ඉන්දියාව සහ පකිස්ථානය වැනි මිත්‍ර රටවල නැව්වලට පමණක් ආරක්ෂක රැකවල් සහිතව ගමන් කිරීමට අවසර දී ඇත.

2. ඓතිහාසික බලශක්ති අර්බුදය

ජාත්‍යන්තර බලශක්ති ඒජන්සියේ (IEA- International Energy Agency) විධායක අධ්‍යක්ෂ ෆාති බිරෝල් (Fatih Birol)  විසින් මෙය ඉතිහාසයේ දරුණුතම බලශක්ති සැපයුම් කම්පනය ලෙස හඳුන්වා දෙනු ලැබුවේය.

* දිනකට බොරතෙල් බැරල් මිලියන 11 ක් අහිමි වී ඇත. මෙය 1973 සහ 1979 තෙල් අර්බුද දෙකේම එකතුවට වඩා වැඩිය.

* ගෑස් ඝන මීටර් බිලියන 140 ක් අහිමි වී ඇත. මෙය 2022 රුසියානු-යුක්රේන යුද්ධයෙන් පසුව අහිමි වූ ප්‍රමාණය මෙන් දෙගුණයකට ආසන්නය.

මිල ගණන් වාර්තාගත ලෙස ඉහළ ගොස් ඇත:

* ඩුබායි බොරතෙල් බැරලයක මිල මෙතෙක් වාර්තා වී ඇති ඉහළම  උපරිම මිල වන ඇමරිකානු ඩොලර් 157.66 දක්වා ඉහළ ගියේය.

* ආසියානු ස්වභාවික වායු (LNG) මිල දෙගුණයකින් වැඩි විය.

* එක්සත් ජනපද ගල්ෆ් යූරියා මිල ටොන් එකකට ඩොලර් 660 දක්වා 40% කින් ඉහළ ගියේය.

3. යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට වසර ගණනාවක් ගතවන භෞතික විනාශයන්

1970 දශකයේ සිදු වූ තාවකාලික තහනම් කිරීම් මෙන් නොව, මෙම අර්බුදය හේතුවෙන් බලශක්ති යටිතල පහසුකම්වලට සෘජු හානි සිදු වී ඇත. කටාර්හි රාස් ලෆාන් (Ras Laffan) LNG සහ පොහොර මධ්‍යස්ථානය ඇතුළුව මැදපෙරදිග රටවල් නවයක අවම වශයෙන් බලශක්ති පහසුකම් 40 කට දැඩි හානි සිදුවී ඇති බව IEA වාර්තා කරයි.

* ප්‍රතිසංස්කරණ කාලසීමාව: 

LNG පහසුකම් සඳහා මාස 12-24 ක් සහ තෙල් නිධි හා අපනයන පර්යන්ත සඳහා මාස 18-36 ක් ගතවනු ඇත.

* ප්‍රතිසාධන පිරිවැය: ඇ.ඩො. බිලියන ගණනකි.

හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය හෙට විවෘත කළද, නිෂ්පාදන ධාරිතාවය, අර්බුදයට පෙර තිබූ මට්ටමට පහතින්  වසර ගණනාවක් තිබෙනු ඇත.

4. පොහොර සැපයුම බිඳවැටීම

ලෝක මුහුදු මාර්ගයෙන් ප්‍රවාහනය කරන පොහොර වෙළඳාමෙන් තුනෙන් එකක් හැසිරවෙන්නේ හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහාය. එය  මසකට ටොන් මිලියන 3-4 ක් වූ අතර මේ වන විට එය අහිමි වී ඇත. 

පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපය ලෝක වෙළඳපොළෙන්:

* යූරියා අපනයනයෙන් 49% ක් ද,

* ඇමෝනියා අපනයනයෙන් 30% ක් ද නියෝජනය කරයි.

පොහොර මිල අහස උසට:

* මැදපෙරදිග යූරියා මිල: ටොන් එකකට ඇ.ඩො. 90 කින් වැඩි වි ඇත (ඩොලර් 590+ දක්වා).

* ගෝලීය යූරියා මිල: පළමු සති කිහිපය තුළ 50% කින් ඉහළ ගියේය.

* ඇමෝනියා මිල: 20% කින් ඉහළ ගියේය.

5. ගිනිකොණදිග ආසියාව සහ අප්‍රිකාව: ආහාර සුරක්ෂිතතාව අනතුරේ

මෙම අර්බුදයෙන් වඩාත්ම පීඩාවට පත්ව ඇත්තේ අප්‍රිකාවයි. අප්‍රිකානු රටවල් 31 කට දැනටමත් බාහිර ආහාර ආධාර අවශ්‍ය වී ඇත. 

ප්‍රධාන යැපෙන්නන් :

* සුඩානය: පොහොර අවශ්‍යතාවයෙන් 54% ක් ගල්ෆ් කලාපයෙන් ලබා ගනී.

* කෙන්යාව, සෝමාලියාව සහ ටැන්සානියාව: එක් එක් රටවල් ආසන්න වශයෙන් 30% බැගින් ලබා ගනී.

කෙන්යාවේ සහනාධාර පොහොර දැනට නොමැති අතර, වෙළඳපල මිල  පොහොර ගෝනියක් ඩොලර් 55 දක්වා තෙගුණයකින් ඉහළ ගොස් ඇත.

ගිනිකොණ දිග ආසියාව අස්වනු අඩුවීමේ අවදානමකට මුහුණ දී සිටී. දිගින් දිගටම පවතින ඉහළ පොහොර මිල සහ අපේක්ෂිත එල් නිනෝ (El Niño) තත්ත්වයන් හේතුවෙන් "2026/27 අස්වනු අඩුවීමේ අවදානමක්" පවතින බව BMI ආයතනය අනතුරු අඟවයි.

6. මීළඟ අස්වැන්න බෙහෙවින් අඩු වනු ඇත

අද යුද්ධය අවසන් වුවද, 2026 වගා කන්නයට සිදුව ඇති හානිය සිදු වී අවසන්ය. බලපෑමට ලක් වූ ප්‍රදේශවල ගොවීන් දැනටමත් පොහොර භාවිතය 30-50% කින් අඩු කර ඇති අතර, එමගින් අවදානමට ලක්විය හැකි ප්‍රදේශවල අස්වැන්න 20-30% කින් පහත වැටෙනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇත.

* බංග්ලාදේශය: සහල් නිෂ්පාදනය 5-10% කින් අඩුවනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.

* නැගෙනහිර අප්‍රිකාව: බඩඉරිඟු/තිරිඟු අස්වැන්න 20-30% කින් පහත වැටේ.

* ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය: බඩඉරිඟු වගා බිම් ප්‍රමාණය 5% කින් පමණ අඩු වී ඇති අතර මුළු නිෂ්පාදනය 6-8% කින් පමණ පහත වැටිය හැකිය.

ජාත්‍යන්තර ධාන්‍ය කවුන්සිලය (International Grains Council) දැනටමත් සිය මූලික ගෝලීය ධාන්‍ය පුරෝකථනය 1.2% කින් කපා හැර ඇති අතර තවදුරටත් සංශෝධන අපේක්ෂා කෙරේ.

7. පීඩනය හමුවේ චීනයේ ස්වයංක්‍රීයකරණ උපායමාර්ගය

රොබෝ තාක්ෂණය සහ කෘතිම බුද්ධිය (AI) සහිත චීනයේ අභිලාෂකාමී කාර්මිකකරණය ගොඩනැගී තිබුණේ ස්ථාවර ගල්ෆ් බලශක්තිය පදනම් කරගෙනය. 

අද තත්ත්වය:

* චීනයේ බොරතෙල් අවශ්‍යතාවයෙන් 50% ක් සහ LNG අවශ්‍යතාවයෙන් තුනෙන් එකක් ලැබුණේ ගල්ෆ් කලාපයෙනි.

* කටාර්හි LNG සැපයුමට සිදු වූ හානිය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට වසර 3-5 ක් ගතවනු ඇති අතර, එය දිගුකාලීන සැපයුම් හිඟයක් ඇති කරයි.

* උපායමාර්ගික සංචිතවලට (මාස 3-4 ක)  මෙම ව්‍යුහාත්මක අලාභය පියවිය නොහැක. චීනයේ අධික බලශක්ති පිරිවැයක් සහිත සැලසුම් නැවත ඇගයීමට ලක් කළ යුතුව ඇත.

8. විකල්ප සැපයුම්කරුවන් සොයා ගැනීමට රටවල් දරන උත්සාහය

පොහොර ආනයනය කරන රටවල් දැන් ගල්ෆ් කලාපයෙන් බැහැරව විකල්ප සොයමින් සිටී:

විවිධ රටවල  ප්රධාන ක්‍රියාමාර්ග

ඉන්දියාව : 

පොහොරවලින් 26% ක් බටහිර ආසියාවෙන් ලැබේ; රුසියාව, බෙලාරුස් සහ මොරොක්කෝව සමග  සාකච්ඡා පවත්වයි. තායිලන්තය සහ රුසියාව දැන් ඔවුන්ගේ විශාලතම පොහොර සැපයුම්කරු වේ; ඩොලර් බිලියන 1.8 ක දේශීය පොටෑෂ් පතලක් නැවත පණගන්වයි.

වියට්නාමය: 

රුසියාවෙන් සිදු කරන ආනයනය වාර්ෂිකව 15-20% කින් වර්ධනය වේ; ව්ලැඩිවොස්ටොක්(Vladivostok)  සිට නව මුහුදු මාර්ගයක් විවෘත කර ඇත. 

මැලේසියාව: 

රුසියාව සහ චීනය විසින් අපනයන සීමා කර ඇත; දේශීය නිෂ්පාදකයින් ඇණවුම් නතර කර ඇත; මිල 100-150% කින් ඉහළ ගොස් ඇත.

ශ්‍රී ලංකාව : 

පොහොර අවශ්‍යතාවයෙන් 36% ක් හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා ප්‍රවාහනය කෙරුණි; රුසියානු සහ ඉන්දියානු සැපයුම් ලබා ගැනීමට උත්සාහ කරයි. 

රුසියාව ප්‍රමුඛතම විකල්ප සැපයුම්කරුවෙකු බවට පත්ව ඇතත්, ඔවුන්ගේ තාවකාලික අපනයන තහනම් කිරීම් සහ ප්‍රවාහන දුෂ්කරතා හේතුවෙන් ගල්ෆ් කලාපයේ සම්පූර්ණ සැපයුම පියවීමට ඔවුන්ට නොහැකි වනු ඇත.

9. සහල් අර්බුදය: පිලිපීනය, තායිලන්තය සහ ඉන්දියාව

මෙම ආක්‍රමණය ආසියාවේ "බත් පිඟානට" දැඩි තර්ජනයක් එල්ල කරයි:

පිලිපීනය

* යූරියා අවශ්‍යතාවයෙන් 80-90% ක් ආනයනය කරයි; පොහොර මල්ලක මිල පෙසෝ 300 කින් ඉහළ ගොස් ඇත.

* සහල් නිෂ්පාදනය 0.6% කින් සහ බඩඉරිඟු නිෂ්පාදනය 0.7%. කින් පහත වැටීමක් පුරෝකතනය කරයි.

* රජය ජෛව පොහොර සඳහා පෙසෝ මිලියන 500 ක් වෙන් කර ඇති අතර; රුසියාව, ඉන්දියාව සහ බෙලාරුස් සමග සාකච්ඡා පවත්වයි.

තායිලන්තය

* වියළි කන්නයේ අස්වැන්නට තර්ජනයක් වන පරිදි ගොවීන් ඉන්ධන හිඟයකට මුහුණ දී සිටී.

* යූරියා මිල මල්ලකට බාත් 70 කින් ඉහළ ගොස් ඇත; ජුනි වගා සමයට පෙර ගොවීන් පොහොර තොග රැස් කරමින් සිටිති.

* ආනයන මත යැපීම අවම කිරීම සඳහා ඩොලර් බිලියන 1.8 ක පොටෑෂ් පතලක් නැවත ක්‍රියාත්මක කරයි.

* ඉරානය, ඉරාකය සහ එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය වෙත සිදු කරන සහල් අපනයනයට බාධා එල්ල වී ඇති අතර නෞකා අතරමග නැවතී ඇත.

ඉන්දියාව

* පොහොරවලින් 65-70% ක් ආනයන මත යැපේ.

* කෘෂිකාර්මික අපනයනවලින් 22% ක් බටහිර ආසියාවට සිදු කෙරේ; ඩොලර් බිලියන 4.5 ක සහල් වෙළඳපොළ අවදානමට ලක්ව ඇත.

* කටාර් සිට ලැබෙන LNG සැපයුම ඇනහිටීම හේතුවෙන් දේශීය යූරියා කම්හල්වලට බලපෑම් එල්ල වී ඇත.

* මුල් කාලීන මෝසම් වැසි පුරෝකථනයන් දුර්වල මට්ටමක පැවතීම අවිනිශ්චිතතාවය තවදුරටත් වැඩි කරයි.

10. ඉක්මන් සටන් විරාමයක් ඇති වුවද අර්බුදය විසඳාගත නොහැකි ඇයි?

හිඟය සහ ඉහළ මිල ගණන් අවම වශයෙන් තවත් මාස හයක්වත් පවතින බව ස්ථිර කරන ව්‍යුහාත්මක සාධක පහක් පවතී:

1. .යටිතල පහසුකම් හානි අලුත්වැඩියා කිරීමට වසර ගණනාවක් ගත වේ.

2. පොහොර සහ ආහාර අතර පරතරය - අස්වැන්නට සිදුවන බලපෑම දිස්වන්නේ මාස 6-9 කට පමණ පසුව එනම් අස්වනු නෙළන අවස්ථාවේදීය.

3. බිඳවැටුණු සැපයුම් දාම - නැව් රක්ෂණ ගැටළු සහ විකල්ප සැපයුම්කරුවන් සොයා ගැනීම කාලය ගතවන ක්‍රියාවලියකි.

4. උපායමාර්ගික සංචිතවලට සිදු කළ හැක්කේ බලපෑම සුළු කාලයකට ප්‍රමාද කිරීම පමණි.

5. වෙළඳපොළ අපේක්ෂාවන්: 2027 වසර දක්වාම අනාගත මිල ගණන් ඉහළ මට්ටමක පවතිනු ඇතැයි ගණන් බලා ඇත.

ජාත්‍යන්තර බලශක්ති ඒජන්සියේ බිරෝල් සඳහන් කළ පරිදි: "සමහර ස්ථාන ක්‍රියාත්මක වීමට මාස හයක් ගතවනු ඇත, අනෙක් ඒවා සඳහා ඊට වඩා බොහෝ කාලයක් ගතවනු ඇත."

නිගමනය

ඉරානයට එරෙහිව එක්සත් ජනපදය හා ඊශ්‍රායලය දියත් කළ ආක්‍රමණය සහ හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වසා දැමීම මෑත ඉතිහාසයේ කිසිදා සිදු නොවූ විරූ අර්බුදයක් නිර්මාණය කර ඇත. මෙය 1970 දශකයේ තෙල් අර්බුදයේ දරුණුකම සමග පෙර නොවූ විරූ යටිතල පහසුකම් විනාශයක්, පොහොර සැපයුම බිඳවැටීමක් සහ මතු වෙමින් පවතින ආහාර අර්බුදයක් එකට ගැට ගසයි.

අද ගැටුම අවසන් වුවද, ගල්ෆ් කලාපයේ නිෂ්පාදන ධාරිතාව වසර ගණනාවකට අඩපණ වී ඇත. 2026 අස්වැන්නට දැනටමත් හානි සිදුවී ඇති අතර ලොව පුරා ආහාර මිල ගණන් ඉහළ යනු ඇත. ජාතීන් විකල්ප සොයමින් සිටියද ඒ සඳහා ක්ෂණික විසඳුම් නොමැත. ලෝකය දීර්ඝ කාලීන හිඟයකට, අධික පිරිවැයකට සහ උපායමාර්ගික වෙනස්කම්වලට මුහුණ දී සිටී. මෙය එක් කලාපයක සිදුවන ආක්‍රමණශීලී ක්‍රියාවක් ලොව පුරා බලශක්තිය, පොහොර සහ ආහාර සුරක්ෂිතතාවයේ පදනම දෙදරවා හැරිය හැකි බවට ප්‍රබල මතක් කිරීමකි.

(මූලාශ්‍ර: IEA, UNCTAD, FAO, WFP, IGC, IFDC, BMI Research, S&P Global Platts, Al Jazeera, TASS, New York Times, නිල ප්‍රකාශන (WTO, IMF, FAO) සහ ජාතික කෘෂිකර්ම අමාත්‍යාංශ.)

2026 මාර්තු 31 වන විට තහවුරු කරන ලද වාර්තා ඇසුරින් සකස් කරන ලදී.