බෞද්ධ භාවනා ක්‍රමවේද සහ සුෆි සම්ප්‍රදාය අතර පවතින ඓතිහාසික සබඳතා..

Nov 6, 2026 at 09:09 AM

|

Lanka Leader

අතීත අබ්බාසිඩ් කලීෆා පාලන සමයේ (ක්‍රි.ව. 8-9 සියවස්වල) ඉස්ලාමීය සමාජය තුළ බුදු දහම සහ අනෙකුත් පෙරදිග දර්ශන පැතිරීම වැළැක්වීම සඳහා "සින්දික්" (Zandiq) නම් අතිශය මර්දනකාරී ආගමික සහ දේශපාලනික වාරණ නීති මාලාවක් ක්‍රියාත්මක විය. 

මැවුම්කාර දෙවියෙකු ප්‍රතික්ෂේප කරමින් හේතු-ඵල වාදය සහ ස්වභාවික නීති මත ලෝකය ක්‍රියාත්මක වන බව පැවසූ චින්තකයින් මෙන්ම, බෞද්ධ ආභාෂය ලැබූ මුල්කාලීන සුෆිවරුන් දැඩි දඬුවම්වලට සහ මරණ දණ්ඩනයට ලක් කිරීමට මෙම නීති භාවිත කෙරිණි.

කෙසේ වෙතත්, රාජ්‍ය මට්ටමින් සහ පල්ලිය විසින් මෙම දැඩි වාරණයන් පනවන ලද නමුත්, බෞද්ධ උපමා කතා, බෝධිසත්ව සංකල්පය ("බුදාසෆ්" ලෙස) සහ විවිධ දාර්ශනික අදහස් රහසිගතව අරාබි, පර්සියානු මෙන්ම පසුව යුරෝපීය සාහිත්‍යයට පවා ගලා යාම වැළැක්වීමට බලධාරීන්ට නොහැකි විය. 

පහත දැක්වෙන ලිපිය මඟින් ඉස්ලාමීය ඉතිහාසය තුළ පෙරදිග චින්තනය මර්දනය කිරීමට ගත් උත්සාහයන්, එමඟින් බැට කෑ ප්‍රධාන පෙළේ ලේඛකයින් සහ දාර්ශනිකයින් කිහිප දෙනෙක් (ඉබ්නු අල්-මුකෆ්ෆා, මන්සූර් අල්-හල්ලාජ්, ඉබ්නු රුෂ්ඩ් ආදීන්) මෙන්ම බෞද්ධ භාවනා ක්‍රමවේද සහ සුෆි සම්ප්‍රදාය අතර පවතින ඓතිහාසික සබඳතා විස්තරාත්මකව සාකච්ඡා කර ඇත.

බුදුදහමට එරෙහිව මුස්ලිම් පල්ලිය විසින් පැනවූ වාරණයන් 

++++++++++

"සින්දික්" (Zandiq හෝ Zandik) වාරණ නීති වනාහි අතීත ඉස්ලාමීය අධිරාජ්‍ය සමයේ (විශේෂයෙන්ම ක්‍රි.ව. 8 වැනි සහ 9 වැනි සියවස්වල අබ්බාසිඩ් කලීෆා පාලන සමයන්හි) බුදු දහම, මැනිචියානු දහම සහ අනෙකුත් පෙරදිග දර්ශන ඉස්ලාමීය සමාජය තුළ පැතිරීම වැළැක්වීම සඳහා ක්‍රියාත්මක කරන ලද අතිශය මර්දනකාරී ආගමික සහ දේශපාලන නීති මාලාවකි. මුල් යුගයේදී මෙම වාරණ ව්‍යාපාරය කෙතරම් දැඩි ලෙස ක්‍රියාත්මක වූවාද කිවහොත්, පල්ලියේ නායකයන් සහ කලීෆාවරුන් එක්ව මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයන් සෙවීම සඳහාම විශේෂිත ආගමික උසාවි සහ නිලධාරීන් පවා පත් කර තිබුණි. මෙම "සින්දික්" මර්දනයේ ප්‍රධාන ස්වභාවය සහ බුදු දහමට එහි තිබූ සබඳතාව මෙසේය.

"සින්දික්" (Zandiq) යන්නෙහි අර්ථය සහ චෝදනාව: මුල් කාලයේදී "සින්දික්" යන ලේබලය අලවනු ලැබුවේ මැවුම්කාර දෙවියෙකු ප්‍රතික්ෂේප කරන, ලෝකය සදාකාලික න්‍යායන් මත පවතින බව පවසන (බුදු දහමට සමාන) හෝ ද්විත්වවාදී පෙරදිග දර්ශන විශ්වාස කළ අයටයි. පල්ලියේ සහ රජයේ බලධාරීන්ට යම් ලේඛකයෙකු හෝ චින්තකයෙකු සාම්ප්‍රදායික ඉස්ලාමයෙන් බැහැරව පෙරදිග දර්ශන අගය කරන බව පෙනී ගියහොත්, ඔවුන්ව "සින්දික්" (ආගම විකෘති කරන මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයෙකු) ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. මෙය එකල මරණ දණ්ඩනය ලැබිය හැකි දරුණුතම ආගමික අපරාධය විය.

අල්-මහ්දි කලීෆාවරයාගේ දැඩි මර්දනය (Inquisition): ක්‍රි.ව. 775–785 කාලයේ පාලනය කළ අල්-මහ්දි (Al-Mahdi) කලීෆාවරයා, පෙරදිග දර්ශනවලින් ඉස්ලාමීය දේවධර්මය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා රාජ්‍ය මට්ටමින්ම දැවැන්ත වාරණ මෙහෙයුමක් දියත් කළේය. සින්දික්වරුන් සහ ඔවුන්ගේ ලේඛන සොයා විනාශ කිරීම සඳහාම "සාහිබ් අල්-සනාදිකා" නමින් විශේෂ නිලධාරීන් සහ විමර්ශකයින් හෙවත් විශේෂ වාරණ විනිසුරුවරු (Sahib al-Zanadiqa) පත් කරන ලදී. බුදු දහමේ එන හේතු-ඵල වාදය, පුනර්භවය හෝ දේවවාදයට පටහැනි අදහස් අඩංගු සියලුම අරාබි සහ පර්සියානු අත්පිටපත් සොයා ප්‍රසිද්ධියේ පුළුස්සා වාරණය කිරීමට පියවර ගැනුණි.

බුදු දහම කෙරෙහි මෙම නීති බලපෑවේ කෙසේද?: බුදු දහමේ එන පටිච්චසමුප්පාදයට සමානව, "ලෝකයේ සෑම දෙයක්ම ස්වාභාවික හේතු සහ ඵල මත සිදුවේ" (Causality) යනුවෙන් ලියූ ලේඛකයන් මෙම නීති හරහා දරුණු ලෙස දඬුවම් ලැබීය. පල්ලිය තර්ක කළේ සියල්ල හේතු-ඵල මත සිදුවන්නේ යැයි පැවසීමෙන් දෙවියන් වහන්සේගේ සර්වබලධාරී කැමැත්ත (Divine Will) ප්‍රතික්ෂේප වන බවයි. බෞද්ධ භාවනා ක්‍රමවේදවලින් ආභාෂය ලබා ගනිමින්, තමන් තුළින්ම සත්‍යය අවබෝධ කරගත හැකි බව (Enlightenment / Fana) ලියූ මුල්කාලීන සුෆි ලේඛකයන් රැසක් මෙම සින්දික් නීති යටතේ සිරගත කරනු ලැබීය.

මර්දනයේ ඛේදනීය ප්‍රතිඵල: මෙම වාරණ නීතිවලට හසුවූ ලේඛකයන්ට තමන්ගේ මතය ප්‍රසිද්ධියේ ප්‍රකාශ කිරීමේ අයිතිය අහිමි විය. පෙර කොටසක සඳහන් කළ ඉබ්නු අල්-මුකෆ්ෆා වැනි ශ්‍රේෂ්ඨ ලේඛකයන් ඝාතනය කිරීමට ප්‍රධානතම මෙවලම කරගත්තේ මෙම "සින්දික්" නීතියයි. පල්ලියේ සහ පාලකයන්ගේ මෙම දැඩි මර්දනය නිසා, පෙරදිග දර්ශන සහ ඉස්ලාමය අතර ඇති විය හැකිව තිබූ නිදහස් බුද්ධිමය සංවාදයන් සියවස් ගණනාවකින් මර්දනය වී ගියේය. 

ඉස්ලාමීය ලෝකය තුළ "සින්දික්" වාරණ නීති මගින් බෞද්ධ අදහස් දැඩි ලෙස මර්දනය කළද, බෞද්ධ උපමා කතා සහ සදාචාරාත්මක සාහිත්‍යය රහසිගතව ඉස්ලාමීය ලෝකය තුළට ගලා යාම වැළැක්වීමට පල්ලියට හෝ පාලකයන්ට නොහැකි විය. මෙහිදී සිදුවූ වඩාත්ම කැපී පෙනෙන සහ පුදුමසහගත ඓතිහාසික සිදුවීම වන්නේ බුදුන් වහන්සේගේ තරුණ අවධිය (සිද්ධාර්ථ කුමාර අවධිය) සහ බෝධිසත්ව සංකල්පය, "බුදාසෆ්" (Budhasaf / Yudasaf) යන නමින් අරාබි සහ පර්සියානු සාහිත්‍යයට රහසින් ඇතුළත් වීමයි. පල්ලියේ වාරණයන් මඟහරිමින් බුදු දහමේ පණිවිඩය ඉස්ලාමීය ලෝකය පුරා සංසරණය වූ ආකාරය මෙසේය.

"බිලව්හාර් සහ බුදාසෆ්" (Bilawhar and Budhasaf) කෘතිය: මෙය සෘජුවම බුදුන් වහන්සේගේ ජීවිත කතාව (විශේෂයෙන්ම සිද්ධාර්ථ කුමාරයා සතර පෙරනිමිති දැක ගිහිගෙය හැරයාම) ඇසුරින් නිර්මාණය වූ බෞද්ධ සංස්කෘත ග්‍රන්ථ අරාබි භාෂාවට පරිවර්තනය කිරීමෙන් බිහිවූවකි. වාරණයෙන් බේරීම සඳහා බෝධිසත්ව (Bodhisattva) යන වචනය අරාබි බසට පරිවර්තනය කිරීමේදී එය "බුදාසෆ්" (Budhasaf) ලෙස වෙනස් කරන ලදී. මෙහි එන බුදාසෆ් කුමාරයා යනු සැබවින්ම සිද්ධාර්ථ කුමාරයාය.

වාරණය මඟහැරීම සඳහා යොදාගත් උපක්‍රම: ලේඛකයන් සහ පරිවර්තකයන් මෙම කෘතිය ඉදිරිපත් කළේ බුදු දහමේ ආගමික පොතක් ලෙස නොව, හුදු සදාචාරාත්මක උපදෙස් සහ ප්‍රඥාව අඩංගු "රාජකීය කතාවක්" (Wisdom Literature) ලෙසය. පල්ලියේ ඉස්ලාමීය උලමාවරුන්ගේ (ආගමික සභාවේ) ඇසට හසුනොවීම සඳහා මෙහි එන බෞද්ධ දර්ශනයේ ගැඹුරු සංකල්ප (නිවන, අනාත්ම) සෘජුවම සඳහන් නොකර, ඒවා වෙනුවට ලෞකික සැප සම්පත්වල ඇති අස්ථිර බව සහ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවේ ඇති වටිනාකම උපමා කතා (Parables) හරහා ඉතා සූක්ෂ්ම ලෙස ලියා තිබුණි.

මුස්ලිම් ලෝකය පුරා ව්‍යාප්ත වීම සහ සුෆි ආභාෂය: මෙම කෘතිය එකල මුස්ලිම් ලෝකය තුළ කෙතරම් ජනප්‍රිය වූවාද කිවහොත්, ඉස්ලාමීය ගුප්ත දර්ශනයක් වූ සුෆි (Sufism) සම්ප්‍රදායේ ලේඛකයන් රැසක් තම ආත්මීය ඉගැන්වීම් සඳහා මෙම බෞද්ධ උපමා කතා බහුලව භාවිත කළහ. උදාහරණයක් ලෙස, ප්‍රකට සුෆි ලේඛකයෙකු වූ ඉබ්නු බාබවෙයි (Ibn Babawayh) වැනි චින්තකයන් තමන්ගේ ආගමික ග්‍රන්ථවල පවා සදාචාරය පැහැදිලි කිරීමට මෙම "බුදාසෆ්" කතාවේ කොටස් ඇතුළත් කර තිබේ.

ලෝක සාහිත්‍යයට සිදුකළ බලපෑම: පල්ලියේ වාරණයන් අභිබවා අරාබි ලෝකයට පැමිණි මෙම බෞද්ධ කතාව, පසුව එතැනින් නොනැවතී යුරෝපයටද ගලා ගියේය. 11 වැනි සියවසේදී මෙය ක්‍රිස්තියානි මුහුණුවරකින් ග්‍රීක සහ ලතින් භාෂාවලට පරිවර්තනය වූ අතර, එහිදී එය "බාලම් සහ ජෝසෆට්" (Barlaam and Josaphat) ලෙස හැඳින්විණි. මෙහි ඇති පුදුම සහගතම කරුණ නම්, මධ්‍යතන යුගයේ කතෝලික පල්ලිය විසින් බුදුන් වහන්සේගේ චරිතය අනුසාරයෙන් ලියැවුණු මෙම "ජෝසෆට්" (Josaphat) නමැති චරිතය, තමන් වඳින පුදන ක්‍රිස්තියානි ශුද්ධවන්තයෙකු (Saint) ලෙස පවා නිල වශයෙන් ප්‍රකාශයට පත් කර තිබීමයි.

පල්ලිය විසින් දැඩි ලෙස බුදු දහම වාරණය කළද, බුදුන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවේ සහ සදාචාරයේ පණිවිඩය නම වෙනස් කරගනිමින් මුස්ලිම් පල්ලියත්, ක්‍රිස්තියානි පල්ලියත් යන දෙකම රහසින් ආක්‍රමණය කිරීමට සමත් වූ ආකාරය මෙයින් මනාව පැහැදිලි වේ. ඉස්ලාමීය ඉතිහාසයේද සාම්ප්‍රදායික ආගමික රාමුවෙන් බැහැරව බුදු දහම, හින්දු දහම හෝ පෙරදිග දර්ශනයන් අගය කළ, ඒවායේ අන්තර්ගතය ඉස්ලාමීය සමාජයට හඳුන්වා දීමට උත්සාහ කළ ලේඛකයන්, පරිවර්තකයන් සහ චින්තකයන් පාලකයන්ගේ සහ ආගමික බලධාරීන්ගේ දැඩි මර්දනයට, වාරණයට හා මරණ දණ්ඩනයට ලක් විය. ඉස්ලාමීය අධිරාජ්‍යයන් පැවති සමයේ "මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයන්" හෝ "ආගම අත්හළවුන්" (Zandiq / Heretic) ලෙස හංවඩු ගසා, පෙරදිග චින්තනය හේතුවෙන් ඉස්ලාමීය බලධාරීන්ගෙන් බැට කෑ ප්‍රමුඛ ලේඛකයන් කිහිපදෙනෙකු මෙසේය.

ඉබ්නු අල්-මුකෆ්ෆා (Ibn al-Muqaffa - ක්‍රි.ව. 724 - 759): ඔහු මුල්කාලීන අබ්බාසිඩ් අධිරාජ්‍ය සමයේ විසූ ශ්‍රේෂ්ඨතම පර්සියානු ලේඛකයෙකු සහ පරිවර්තකයෙකි. ලෝක ප්‍රකට බෞද්ධ උපමා කතා සහ සදාචාර ඉගැන්වීම් අඩංගු ඉන්දියානු පංචතන්ත්‍රය සහ බෞද්ධ මූලාශ්‍ර ඇසුරින් ලියැවුණු "කලිලා ව දිම්නා" (Kalila wa-Dimna) නම් සදාචාරාත්මක කෘතිය පැහ්ලවි (පැරණි පර්සියානු) භාෂාවෙන් අරාබි භාෂාවට පරිවර්තනය කළේ මොහුය. මෙම කෘති හරහා ඔහු මැවුම්කාර දේවවාදයෙන් තොර පෙරදිග සදාචාරය සහ හේතු-ඵල දර්ශනය අරාබි ලෝකයට හඳුන්වා දුන්නේය. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස එකල ඉස්ලාමීය පාලකයන් ඔහුව "සාම්ප්‍රදායික ඉස්ලාමයට අභියෝග කරන මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයෙකු" ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, අල්-මන්සූර් කලීෆාවරයාගේ අණින් ඔහුගේ ශරීරයේ අවයව එකින් එක කපා දමා අතිශය කෲර ලෙස ඔහුව ඝාතනය කරන ලදී.

මන්සූර් අල්-හල්ලාජ් (Mansur Al-Hallaj - ක්‍රි.ව. 858 – 922): මොහු ඉස්ලාමීය ඉතිහාසයේ පල්ලියෙන් අතිශය කෲර ලෙස බැට කෑ සුප්‍රසිද්ධම ලේඛකයා සහ සුෆි චින්තකයා වේ. ඔහු ඉන්දියාවට සහ මධ්‍යම ආසියාවට සංචාරය කරමින් බුදු දහම සහ පෙරදිග දර්ශන ගැඹුරින් හැදෑරූවෙකි. බුදු දහමේ එන ශුන්‍යතාවය සහ "තමන් තුළින්ම සත්‍යය (නිවන) අවබෝධ කර ගැනීම" වැනි සංකල්පවලින් ආභාෂය ලැබූ ඔහු, තමන් සහ දෙවියන් අතර පවතින ද්විත්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් "අනා අල්-හක්" (මම සත්‍යය වෙමි) යනුවෙන් ප්‍රකාශ කළේය. සාම්ප්‍රදායික පල්ලිය මෙයට දැඩි ලෙස විරුද්ධ වූ අතර, ඔහු මැවුම්කාර දෙවියන්ට අභියෝග කරන බවට චෝදනා කළේය. බග්ඩෑඩ් නුවර පල්ලියේ නායකයන්ගේ බලපෑම මත ඔහුව වසර 9ක් සිරගත කර තබා, පසුව ප්‍රසිද්ධියේ වදහිංසා පමුණුවා, කසයෙන් තළා, ඔහුගේ අත් පා කපා දමා, ගෙල ගසා ඝාතනය කර ශරීරය පුළුස්සා දමන ලදී.

අල්-ජාහිස් (Al-Jahiz - ක්‍රි.ව. 776 – 868): මොහු අබ්බාසිඩ් යුගයේ විසූ ප්‍රමුඛතම මුස්ලිම් ලේඛකයෙක් සහ විද්‍යාඥයෙකි. ඔහු ඉස්ලාමීය ලෝකය තුළ තාර්කික චින්තනය පෙරදැරි කරගත් "මුතසීලයිට්" (Mu'tazilism) නිකායේ ලේඛකයෙකි. ඔහු බුදු දහමේ එන ජීව විද්‍යාත්මක නීතිවලට සමානව සොබාදහම නිරීක්ෂණය කරමින් පරිණාමවාදය (Evolution) සහ සතුන්ගේ පැවැත්ම පිළිබඳව කිතාබ් අල්-හයවාන් (සතුන්ගේ පොත) ලිවීය. පසුකාලීනව තාර්කිකත්වයට සතුරු සාම්ප්‍රදායික පාලකයන් සහ පල්ලියේ උලමාවරුන් බලයට පැමිණි විට, අල්-ජාහිස්ගේ පොත්පත් සහ අදහස් "භයානක මිථ්‍යාදෘෂ්ටීන්" ලෙස වාරණයට ලක් විය. ඔහුගේ ජීවිතයේ අවසාන කාලය පල්ලියේ දැඩි වාරණ නීති සහ නිරන්තර විමර්ශන මැද අතිශය දුෂ්කර ලෙස ගත කිරීමට සිදු විය.

අල්-මුටනබ්බි (Al-Mutanabbi - ක්‍රි.ව. 915 – 965): මොහු අරාබි සාහිත්‍ය ඉතිහාසයේ පහළ වූ අතිශය සුප්‍රසිද්ධ ලේඛකයෙකු සහ කවියෙකි. ඔහු සාම්ප්‍රදායික ආගමික සිරිත් විරිත් සහ පල්ලියේ මූලධර්මවාදය තම කවි හරහා නිර්භයව විවේචනය කළේය. ඔහු තමන් තුළම පවතින ප්‍රඥාව අගය කරමින්, පල්ලිය පවසන බාහිර නීතිවලට වඩා මිනිසාගේ අභ්‍යන්තර ගුණය උසස් බව ලිවීය. පල්ලියේ නායකයන් ඔහුව "තමන් ප්‍රවාදකයෙකු (බුදුන් වැනි ගුරුවරයෙකු) ලෙස හඳුන්වා දීමට උත්සාහ කරන" ආගම් විරෝධියෙකු ලෙස හංවඩු ගැසූහ. පල්ලියේ සහ දේශපාලන බලධාරීන්ගේ නිරන්තර දෝෂදර්ශනයට සහ තර්ජනවලට ලක්වූ ඔහුව, අවසානයේදී ඔහුගේ අදහස්වලට සතුරු පිරිසක් විසින් සැඟවී සිට මඟ රැක ඝාතනය කරන ලදී.

අල්-බිරූනි (Al-Biruni - ක්‍රි.ව. 973 – 1050): ඔහු මධ්‍යතන යුගයේ විසූ සුප්‍රසිද්ධ ඉස්ලාමීය බහුශ්‍රැත විද්වතෙක් සහ ලේඛකයෙකි. ගස්නි හි මහමුද් රජු ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කළ අවස්ථාවේදී ඔහු ඉන්දියාවට පැමිණ, එහි තිබූ බුදු දහම, හින්දු දහම සහ පෙරදිග තාරකා විද්‍යාව පිළිබඳව පර්යේෂණ කර කිතාබ් අල්-හින්ද් (ඉන්දියානු විස්තරය) නමින් දැවැන්ත කෘතියක් ලිවීය. එහිදී ඔහු බෞද්ධයන්ගේ සහ පෙරදිග චින්තකයන්ගේ සාමකාමී පැවැත්ම සහ විද්‍යාත්මක චින්තනය අගය කළේය. මුස්ලිම් නොවන ආගම් සහ ඒවායේ දර්ශනයන් අගය කරමින් ලිවීම නිසා එකල ගස්නි හි පාලකයන් සහ ආගමික නායකයන් ඔහුව සැකකටයුතු පුද්ගලයෙකු ලෙස සැලකූහ. පාලකයාගේ දෝෂදර්ශනයට ලක්වූ ඔහුව දීර්ඝ කාලයක් විවිධ සීමා කිරීම්වලට ලක් කරමින්, පල්ලියේ බලපෑම මත ඔහුගේ නිදහස් ලේඛන කටයුතුවලට දැඩි බාධා පමුණුවන ලදී.

ඉබ්නු රුෂ්ඩ් හෙවත් ඇවරෝස් (Ibn Rushd / Averroes - ක්‍රි.ව. 1126 – 1198): මොහු ස්පාඤ්ඤයේ (කෝඩෝබාහි) විසූ ඉස්ලාමීය ලෝකයේ පහළ වූ ශ්‍රේෂ්ඨතම තාර්කික දාර්ශනිකයෙකු සහ ලේඛකයෙකි. ඔහු පල්ලිය ඉගැන්වූ අන්ධ විශ්වාසය වෙනුවට බුදු දහමට හා ග්‍රීක දර්ශනයට සමාන නිදහස් චින්තනය, තර්කනය සහ හේතු-ඵල වාදය (Causality) අගය කළේය. ආගමික ඉගැන්වීම් පවා බුද්ධියෙන් (Reason) විමසා බැලිය යුතු බව ඔහු ලිවීය. ඕනෑම දෙයක් හේතුවක් මත සිදුවේ යැයි පැවසීම දෙවියන්ගේ සර්වබලධාරීත්වයට අපහාස කිරීමක් ලෙස එකල මුස්ලිම් පල්ලියේ නායකයන් දැක්වූහ. පල්ලියේ දැඩි පීඩනය නිසා එවකට සිටි පාලකයා විසින් ඔහුගේ දාර්ශනික පොත්පත් සියල්ලම ප්‍රසිද්ධියේ පුළුස්සා වාරණය කළ අතර, ඔහුව නගරයෙන් පිටුවහල් කර හුදෙකලා ගමක සිරකර තබන ලදී.

ධාරා ශිකෝ කුමරු (Prince Dara Shikoh - ක්‍රි.ව. 1615 – 1659): මොහු ඉන්දියාව පාලනය කළ මෝගල් අධිරාජ්‍යයා වූ ෂා ජහන්ගේ වැඩිමහල් පුත්‍රයා මෙන්ම පර්යේෂණාත්මක ලේඛකයෙකි. ඔහු ඉස්ලාමීය සුෆි දර්ශනය සහ පෙරදිග (බෞද්ධ හා උපනිෂද්) දර්ශනයන් අතර පවතින සමානකම් පිළිබඳව ගැඹුරින් හැදෑරූවෙකි. ඔහු විසින් මජ්මා-උල්-බහරේන් (සාගර දෙකේ එකතුව) නමින් ප්‍රසිද්ධ කෘතියක් ලියමින්, පෙරදිග චින්තනය සහ ඉස්ලාමය එකම සත්‍යයක මුහුණුවරවල් දෙකක් බව පෙන්වා දුන්නේය. ඔහුගේ මෙම සහජීවන සහ පෙරදිග දර්ශනවාදී නැඹුරුව එකල සිටි දැඩි මතධාරී ඉස්ලාමීය උලමාවරුන්ගේ (ආගමික සභාවේ) දැඩි කෝපයට හේතු විය. ඔහුගේ සහෝදරයා වූ ඖරන්ගසීබ් විසින් ඔහුව රාජද්‍රෝහියෙකු සහ "ආගම අත්හළ බාහිරකයෙකු" (Apostate) ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර, ප්‍රසිද්ධියේ ඔහුගේ හිස ගසා දමා ඝාතනය කිරීමට පියවර ගත්තේය.

ෂිහාබ් අල්-දීන් සුහ්රාවාර්දි (Suhrawardi - ක්‍රි.ව. 1154 – 1191): මොහු පර්සියානු ජාතික ලේඛකයෙකු සහ ප්‍රසිද්ධ සුෆි දාර්ශනිකයෙකි. ඔහු "ප්‍රභාෂ්වර දර්ශනය" (Illuminationism) නමින් නව දර්ශනයක් ගොඩනැගූ අතර, එහිදී පල්ලියේ සාම්ප්‍රදායික මතවලින් බැහැරව, බුදු දහමේ එන "ප්‍රඥාවන්ත ආලෝකය" සහ පෙරදිග ගුප්ත දර්ශනයන්ට සමාන විශ්වීය ආලෝක සංකල්පයක් ඉදිරිපත් කළේය. සලාඩින් (Salah ad-Din) පාලකයාගේ සමයේදී සිරියාවේ ඇලෙප්පෝ නුවර විසූ සාම්ප්‍රදායික ඉස්ලාමීය උලමාවරු (ආගමික සභාව) මොහුගේ පෙරදිග දර්ශනවාදී අදහස්වලට දැඩි ලෙස විරුද්ධ වූහ. පල්ලියේ නායකයන් විසින් පාලකයා පොළඹවා, ආගම විකෘති කිරීමේ චෝදනාව මත වයස අවුරුදු 36ක් වැනි කෙටි කාලයකදී සුහ්රාවාර්දිව සිරගත කර සාගින්නෙන් තබා ඝාතනය කරන ලදී.

පල්ලිය විසින් මෙවැනි ලේඛකයන් මර්දනය කිරීමට ප්‍රධානතම හේතුව වූයේ ඔවුන් බුදු දහම සහ පෙරදිග චින්තනයේ එන හේතු-ඵල වාදය, තාර්කිකත්වය (Rationalism) හෝ නිදහස් චින්තනය ඉස්ලාමීය දේවධර්මයට ඇතුළත් කිරීමට උත්සාහ කිරීමයි. මෙම ලේඛකයන්ගේ ඉරණමෙන් පැහැදිලි වන්නේ, බටහිර ලෝකයේ මෙන්ම පෙරදිග ඉස්ලාමීය ලෝකය තුළද පල්ලියේ සාම්ප්‍රදායික දේවවාදී රාමුවෙන් මිදී, බුදු දහමට සහ නිදහස් චින්තනයට සමාන තාර්කික අදහස් ලියූ ඕනෑම ලේඛකයෙකුට අතීතයේදී අත්වූයේ අතිශය කෲර ඉරණමක් බවයි.

අතීත ඉස්ලාමීය අධිරාජ්‍ය සමයන්හිදී මුස්ලිම් පල්ලියේ (උලමාවරුන්ගේ) මතවාදයන්ට සහ දේවවාදයට පටහැනිව, බුදු දහම වැනි පෙරදිග දර්ශන හෝ තාර්කික අදහස් ප්‍රකාශ කළ ලේඛකයන්ට පැනවූ දඬුවම් අතිශය කෲර සහ අමානුෂික ස්වභාවයක් ගත්තේය. මෙම දඬුවම් පැනවීමේ ප්‍රධානතම අරමුණ වූයේ අදාළ ලේඛකයා විනාශ කිරීම පමණක් නොව, ඔවුන්ගේ අදහස් සමාජගත වීම වැළැක්වීම සඳහා සමාජය තුළ විශාල බියක් (Terror) ඇති කිරීමයි. පල්ලියේ බලපෑම මත එකල ක්‍රියාත්මක වූ ප්‍රධානතම දඬුවම් ක්‍රමවේදයන් මෙසේය.

අවයව එකින් එක කපා දමා කෲර ලෙස ඝාතනය කිරීම (Dismemberment): පල්ලියේ මතවාදයන් දැඩි ලෙස විවේචනය කළ ප්‍රමුඛ ලේඛකයන්ට එරෙහිව මෙම දඬුවම ක්‍රියාත්මක විය. වින්දිතයා පණපිටින් සිටියදීම ඔහුගේ දෑත්, දෙපා, කන් සහ නාසය වැනි ශරීරයේ අවයව එකින් එක ප්‍රසිද්ධියේ කපා දමනු ලැබේ. බෞද්ධ උපමා කතා අරාබි ලෝකයට හඳුන්වා දුන් ඉබ්නු අල්-මුකෆ්ෆා සහ "මම සත්‍යය වෙමි" (අනා අල්-හක්) යනුවෙන් පැවසූ මන්සූර් අල්-හල්ලාජ් යන ශ්‍රේෂ්ඨ ලේඛකයන් දෙදෙනාටම පල්ලියේ නියෝග මත අත්වූයේ මෙම බිහිසුණු ඉරණමයි. අල්-හල්ලාජ්ගේ අත් පා කපා දැමීමෙන් පසුව ඔහුව එල්ලා තබා, පසුව ගෙල ගසා දමන ලදී.

දිව කපා දැමීම සහ සිරුර පුළුස්සා අළු කිරීම: පල්ලියට එරෙහිව ලියන ලද ලේඛන සහ ප්‍රකාශන මුලිනුපුටා දැමීම සඳහා මෙම ක්‍රමය භාවිත විය. දේව අපහාස ලිපි ලියූ ලේඛකයාගේ දිව මුලින්ම උදුරා හෝ කපා දමනු ලබන අතර, ඉන්පසු ඔහුව ඝාතනය කර සිරුර ගින්නෙන් පුළුස්සා දමනු ලැබේ. ඔවුන්ගේ අළු පවා ගඟක හෝ මුහුදක පා කර හරින්නේ ඔවුන්ට සොහොන් ගැබක් පවා ඉතිරි නොකිරීමේ චේතනාවෙනි. ඉස්ලාමීය ලෝකයේ මෙන්ම බටහිර ලෝකයේද (උදා: යුරෝපයේ විසූ ලූසිලියෝ වැනිනි) පල්ලියට එරෙහි වූ ලේඛකයන් රැසකගේ දිව කපා දමා, ශරීරය පුළුස්සා අළු කර දමන ලදී.

සාගින්නෙන් තබා සිරකූඩුවල වධ දී මරා දැමීම (Starvation in Captivity): ප්‍රසිද්ධියේ ලේ වැගිරීමකින් තොරව, ලේඛකයන් නිහඬ කිරීම සඳහා පල්ලියේ නායකයන් පාලකයන් ලවා මෙම දඬුවම ක්‍රියාත්මක කරවීය. ලේඛකයා අඳුරු භූගත සිරකුටියක සිරකර, ඔහුට ආහාර සහ ජලය ලබාදීම සම්පූර්ණයෙන්ම නතර කරනු ලැබේ. සති කිහිපයක් පුරා අධික පිපාසයෙන් සහ සාගින්නෙන් බලා සිටීමට සලස්වා ඔවුන්ව සිරකූඩුව තුළම මියයාමට හරිනු ලැබේ. බුදු දහමේ එන "ප්‍රඥාවේ ආලෝකය" වැනි සංකල්පවලට සමාන අදහස් දැක්වූ පර්සියානු සුෆි ලේඛකයෙකු වූ ෂිහාබ් අල්-දීන් සුහ්රාවාර්දි වයස අවුරුදු 36 දී සිරියාවේ ඇලෙප්පෝ නුවර සිරකූඩුවක මෙලෙස සාගින්නෙන් තබා ඝාතනය කෙරිණි.

පොත්පත් ප්‍රසිද්ධියේ පුළුස්සා දැමීම සහ පිටුවහල් කිරීම (Book Burning & Exile): ශාරීරිකව ඝාතනය නොකළද, ලේඛකයෙකුගේ බුද්ධිමය ජීවිතය සහ ආර්ථිකය සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ කිරීම සඳහා මෙම දඬුවම පනවන ලදී.

ලේඛකයා වසර ගණනාවක් තිස්සේ ලියූ වටිනා දාර්ශනික අත්පිටපත් සහ ග්‍රන්ථ සියල්ලම නගර මධ්‍යයට ගෙනවිත් ප්‍රසිද්ධියේ ගිනිබත් කරනු ලැබේ. ඉන්පසු ඔහු සතු සියලු දේපළ රාජසන්තක කර, කිසිදු මිනිසෙකු ජීවත් නොවන පිටිසර ගමකට හෝ කාන්තාරීකරණය වූ ප්‍රදේශයකට පිටුවහල් කර සිර කරනු ලැබේ. ඉස්ලාමීය ලෝකයේ පහළ වූ ශ්‍රේෂ්ඨතම තාර්කික ලේඛකයා වූ ඉබ්නු රුෂ්ඩ් (ඇවරෝස්) හට පල්ලියේ දැඩි පීඩනය නිසා අත්වූයේ මෙම ඉරණමයි. ඔහුගේ සියලු දාර්ශනික පොත් පල්ලියේ බලධාරීන් ඉදිරියේ පුළුස්සා දමා, ඔහුව යුදෙව්වන් විසූ හුදෙකලා ගමකට පිටුවහල් කරන ලදී. අතීතයේදී පල්ලිය සතු වූ මෙම අසීමිත මර්දනකාරී බලය නිසා නිදහස් චින්තකයින්ට සහ ලේඛකයන්ට තමන්ගේ බුද්ධිමය නිදහස වෙනුවෙන් ජීවිතයෙන්ම වන්දි ගෙවීමට සිදු විය.

බුදුන් වහන්සේගේ ජීවන චරිතය සහ බෞද්ධ පිළිවෙත්, ඉස්ලාමීය ලෝකය තුළ වඩාත්ම ප්‍රශ්න කිරීම්වලට ලක්වූ සුෆි (Sufism) ධාරාවට සෘජුවම බලපෑ ආකාරය පෙන්වන හොඳම ඓතිහාසික නිදසුන වන්නේ ඉබ්‍රාහිම් ඉබ්නු අද්හම් (Ibrahim ibn Adham - ක්‍රි.ව. 718-782) රජුගේ කතාවයි. මොහු වර්තමාන ඇෆ්ගනිස්ථානයට අයත්, එදා බෞද්ධ සංස්කෘතික කේන්ද්‍රස්ථානයක් වූ බල්ක් (Balkh) නුවර පාලනය කළ රජවරයෙකි. සාම්ප්‍රදායික ඉස්ලාමීය පල්ලියේ නායකයන්ගේ දැඩි දෝෂදර්ශනයට ලක්වෙමින්, ඔහු ගොඩනැඟූ සුෆි ජීවිතය සහ බුදු සිරිත අතර ඇති සමානකම් මෙන්ම ඊට එල්ල වූ මර්දනය මෙසේය.

ගිහිගෙය හැරයාම (The Great Renunciation): සිද්ධාර්ථ කුමාරයා මාලිගාවේ සැප සම්පත් අතහැර සත්‍යය සොයා රහසින් අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළා සේම, ඉබ්‍රාහිම් අද්හම් රජුද තමන් සතු රජකම, ධනය සහ රාජකීය ජීවිතය සම්පූර්ණයෙන්ම අතහැර සත්‍යය සහ අධ්‍යාත්මික විමුක්තිය සොයා රහසින්ම මාලිගාවෙන් පලා ගියේය. සිද්ධාර්ථ කුමාරයා සතර පෙරනිමිති දැක කලකිරුණාක් මෙන්, ඉබ්‍රාහිම් අද්හම් රජුද දඩයමේ ගිය අවස්ථාවක ලෞකික ජීවිතයේ අස්ථිර බව වැටහෙන අද්භූත හඬක් ඇසීමෙන් ජීවිතය පිළිබඳ කලකිරීමට පත් වූ බව සුෆි සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ.

හිඟා කෑම සහ දුෂ්කර ක්‍රියා (Asceticism): මාලිගාවෙන් නික්මීමෙන් පසු ඔහු පූර්ණ නිර්වාණික (Ascetic) ජීවිතයක් ගත කළේය. ඔහු එක් තැනක නොරඳා රටින් රට ඇවිදිමින්, තමන් සතු එකම වස්තුව වූ රාජකීය ඇඳුම් කඩමාලු බවට පත් කරගෙන, පාත්‍රයක් අතැතිව හිඟා කෑමෙන් (Begging for food) ජීවත් විය. මෙය බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිණ්ඩපාත චර්යාවට සම්පූර්ණයෙන්ම සමාන වූවකි.

සාම්ප්‍රදායික ඉස්ලාමීය පල්ලියෙන් එල්ල වූ බාධා සහ මර්දනය: ඉබ්‍රාහිම් අද්හම් සහ ඔහු වැනි මුල්කාලීන සුෆිවරුන්ගේ මෙම ක්‍රියාකලාපය එකල ඉස්ලාමීය පල්ලියේ නායකයන් (උලමාවරුන්) විසින් දැඩි ලෙස විවේචනය කරන ලදී. ඉස්ලාමීය මූලධර්මවලට අනුව විවාහ වී පවුල් ජීවිතයක් ගත කිරීම සහ සමාජයේ වගකීම් දැරීම අනිවාර්ය වේ. පල්ලිය තර්ක කළේ සමාජයෙන් පලාගොස්, බෞද්ධ භික්ෂූන් සේ හුදෙකලාව මහණදම් පිරීම (Monasticism / Rahbaniyya) ඉස්ලාමීය ඉගැන්වීම්වලට සෘජුවම පටහැනි "මිථ්‍යාදෘෂ්ටික" ක්‍රියාවක් බවයි.

දේවධර්මීය ගැටුම: සුෆිවරුන් බුදු දහමට සමාන ලෙස "තමන්ගේ සිත දෙස බැලීමෙන් සහ භාවනා කිරීමෙන්" සත්‍යය අවබෝධ කරගත හැකි බව පැවසීම, පල්ලියේ නීති සහ බාහිර වත්පිළිවෙත් අවතක්සේරු කිරීමක් ලෙස පල්ලිය දැක්වීය. මේ නිසා ඉබ්‍රාහිම් අද්හම් ඇතුළු සුෆි චින්තකයන්ට ආගමික බලධාරීන්ගෙන් නිරන්තරයෙන් තාඩන පීඩන සහ නීතිමය සීමා කිරීම්වලට මුහුණ දීමට සිදු විය.

කෙසේ වෙතත්, පල්ලිය විසින් කොතෙක් මර්දනය කළද, ඉබ්‍රාහිම් අද්හම් රජුගේ මෙම "බෞද්ධ මුහුණුවර ගත්" සුෆි ජීවිතය මුස්ලිම් ලෝකය පුරා අතිශය ආදරයට ලක් වූ අතර, පල්ලියේ දෘඩ රාමුවෙන් මිදී ආධ්‍යාත්මික නිදහස සෙවූ ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ජනතාවකට එය මහඟු ආදර්ශයක් විය. මධ්‍යම ආසියාවේ (විශේෂයෙන්ම වර්තමාන ඇෆ්ගනිස්ථානය, උස්බෙකිස්ථානය සහ පකිස්ථානය අයත් කලාපවල) ශතවර්ෂ ගණනාවක් තිස්සේ බුදු දහම සහ ඉස්ලාමය එකට පැවති බැවින්, ඉස්ලාමීය සුෆිවරුන්ගේ භාවනා ක්‍රමවේද කෙරෙහි බෞද්ධ භාවනාවල සෘජු ආභාෂය ලැබී ඇත. සාම්ප්‍රදායික ඉස්ලාමීය පල්ලියේ නායකයන් මෙවැනි භාවනා ක්‍රම "ආගමට බාහිරින් පැමිණි දේ" (Bid'ah) ලෙස විවේචනය කළද, සුෆිවරුන් බෞද්ධ ක්‍රමවේද ඉතා සූක්ෂ්ම ලෙස ඉස්ලාමීය මුහුණුවරකින් තම ආධ්‍යාත්මික ජීවිතයට බද්ධ කර ගත්හ. බෞද්ධ භාවනා සහ සුෆි භාවනා ක්‍රම අතර පවතින ප්‍රධාන සමානකම් මෙසේය.

මුරකාබා (Muraqaba) සහ සතිපට්ඨාන භාවනාව: සුෆි දර්ශනයේ එන ප්‍රධානම භාවනා ක්‍රමය වන්නේ "මුරකාබා" (Muraqaba) යන්නයි. මෙහි සෘජු අර්ථය "නිරීක්ෂණය කිරීම" හෝ "සිහියෙන් සිටීම" යන්නයි. බුදු දහමේ එන චිත්තානුපස්සනාව සහ කායානුපස්සනාව (Mindfulness) මෙයට සම්පූර්ණයෙන්ම සමාන වේ. මුරකාබා භාවනාවේදී සුෆිවරයා ලෝකයේ බාහිර ශබ්ද සහ සිතුවිලිවලින් මිදී, තමන්ගේ සිත තුළ මොහොතින් මොහොත ඇති වන සිතුවිලි දෙස උපේක්ෂාවෙන් බලා සිටීම සිදු කරයි.

හෆ්ස්-ඉ දම් (Habs-i Dam) සහ ආනාපානසති භාවනාව: විශේෂයෙන්ම මධ්‍යම ආසියාවේ බිහිවූ "නක්ෂබන්දි" (Naqshbandi) නැමති ප්‍රමුඛ සුෆි කල්ලිය විසින් "හෆ්ස්-ඉ දම්" නැමති ශ්වසන පාලන ක්‍රමවේදයක් භාවිත කරන ලදී. මෙය බුදු දහමේ එන මූලිකම භාවනාවක් වන "ආනාපානසති" (හුස්ම රැල්ල දෙස සිහිය පැවැත්වීම) භාවනාවයි. සුෆිවරුන් හුස්ම ඇතුළට ගන්නා විට සහ පිට කරන විට, ඉතාමත් සිහියෙන් යුතුව "අල්ලාහ්" යන නාමය මෙනෙහි කරමින් හුස්ම රැල්ල දෙස පමණක් අවධානය යොමු කිරීම මෙහිදී සිදු කරයි.

ද දික්ර් (Dhikr) සහ බුද්ධානුස්සති භාවනාව: දික්ර් (Dhikr) යනු ආගමික වචන හෝ දේව නාමයන් නැවත නැවතත් ශබ්ද නගමින් හෝ සිතින් මෙනෙහි කිරීමේ (Chanting) සුෆි පිළිවෙතකි. මෙය බුදු දහමේ එන "ගුණ අනුස්සති" (උදා: බුද්ධානුස්සති, ධම්මානුස්සති) භාවනාවලට සහ මහායාන බුදු දහමේ එන මන්ත්‍ර ජප කිරීමේ ක්‍රමවේදයන්ට සමාන වේ. එකම අරමුණක් කෙරෙහි සිත ඒකාග්‍ර කරගැනීම (Concentration) සඳහා මෙම ක්‍රමවේද දෙකම භාවිත වේ.

ෆනා (Fana) සහ නිවන / ශුන්‍යතාවය: සුෆි භාවනාවල අවසාන අරමුණ වන්නේ "ෆනා" (Fana fi-Allah) නැමති තත්ත්වයට පත්වීමයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මිනිසා සතු ආත්මාර්ථකාමී "මම" (Ego) යන හැඟීම සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ වී යාමයි. මෙය බුදු දහමේ එන "අනාත්ම" සංකල්පය සහ "නිවන" (තෘෂ්ණාව සහ මමත්වය නිවී යාම) සමඟ දාර්ශනිකව බෙහෙවින් බද්ධ වේ.

පල්ලියේ විරෝධය: සුෆිවරුන් මෙම බෞද්ධ ආභාෂය සහිත භාවනා ක්‍රම සහ තවුස් ජීවිතය (Asceticism) උසස් කොට සැලකීම නිසා, ඉස්ලාමීය පල්ලියේ මූලධර්මවාදී නායකයන් (උදාහරණ ලෙස පසුකාලීනව බිහිවූ වහ්බි/සලෆි මතධාරීන්) අදටත් සුෆිවරුන්ව සලකන්නේ "ඉස්ලාමය විකෘති කළ, පෙරදිග ආගම්වල අභාෂය ලබාගත්" පිරිසක් ලෙසය. මේ හේතුවෙන් ඉතිහාසය පුරාම සුෆි ලේඛකයන්ට සහ සාන්තුවරයන්ට මුස්ලිම් පල්ලියෙන් සහ පාලකයන්ගෙන් විවිධ මර්දනයන්ට මුහුණ දීමට සිදු විය.

- ඩැනිස්ටර් පෙරේරා