ඉරානයේ "යුවාන්" යෝජනාව: මැද පෙරදිග ගැටුමේ මුල්‍ය ප්‍රහාරය

Mar 16, 2026 at 01:02 PM

|

Lanka Leader

ඉරානය සහ ඊශ්‍රායලය අතර පවතින ගැටුමට දින දහහතරක් ගත වන මොහොත වන විට, වඩාත්ම වැදගත් වන්නේ වර්ධනය වන මිසයිල ප්‍රහාර හෝ ඩ්‍රෝන් ප්‍රහාර නොවන මට්ටමට ළඟා වී තිබේ. ඒ වෙනුවට, ප්‍රහාරයේ නවතම මුහුණුවර පිළිබඳ පළමු එළිදරව්ව පැමිණියේ ඉරාන නිලධාරියෙකු විසින් CNN පුවත් සේවය වෙත ඉදිරිපත් කරන ලද බවට වාර්තා වන තනි ප්‍රකාශයක ස්වරූපයෙනි. එනම් තෙල් ප්‍රවාහන නෞකාවලට හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා ගමන් කළ හැකිය. නමුත් ඛනිජ තෙල් වලට ගෙවිය යුතු මුදල් ඇමරිකානු ඩොලර් වලින් නොව චීන යුවාන් වලින් ගෙවනු ලැබුවහොත් පමණක් ප්‍රවාහනයට අවසර ලැබේ.

කෙනෙකුට මෙම ප්‍රකාශය සරල ලෙස පෙනුනද, එයින් පැවසෙන අර්ථය වඩාත් ගැඹුරු අර්ථයක් දනවයි. ආර්ථික විශ්ලේෂකයින්ට අනුව එම ප්‍රකාශය යුධ පිටියේ ජයග්‍රහණයකට වඩා බොහෝ වැදගත් දෙයක් ඉලක්ක කරනු ලබයි.එනම් දශක ගණනාවක් තිස්සේ එක්සත් ජනපදයට ගෝලීය ආර්ථිකයට බලපෑම් කළ හැකි වූ මූල්‍ය පද්ධතිය ඉලක්ක කිරීමට ඉරානය සමත්ව තිබේ.

හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය ලෝක ආර්ථිකය්ට මෙතරම් වැදගත් වන්නේ ඇයි?

හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය ලෝකයේ වඩාත්ම තීරණාත්මක බලශක්ති ප්‍රවාහන මාර්ගවලින් එකකි. ගෝලීය තෙල් නැව්ගත කිරීම් වලින් ආසන්න වශයෙන් 20% ක් ඉරානය සහ ඕමානය අතර මෙම පටු ජල මාර්ගය ඔස්සේ ගමන් කරයි. ඒ අනුව, මෙම මාර්ගයට ප්‍රවේශ වීම සීමා කර ඇත්නම්, නැතහොත් නව ගෙවීම් නීති මත කොන්දේසි සහිතව ප්‍රවේශය ඉඩ දී ඇත්නම්, ආනයනික තෙල් මත දැඩි ලෙස යැපෙන රටවලට දුෂ්කර තේරීම්වලට මුහුණ දීමට සිදු විය හැකිය. ඒ අනුව එවැනි රට වලට  එක්කෝ සාම්ප්‍රදායික මූල්‍ය පද්ධති යටතේ ප්‍රවේශ මාර්ගය නැවත විවෘත වන තෙක් ඔවුන් බලා සිටිය යුතුය, නැතහොත් එක්සත් ජනපද ඩොලරය මඟ හරින නව වෙළඳ කොන්දේසි පිළිගත යුතුය.

පෙට්‍රොඩොලර් ක්‍රමය නිරවුල්ව තේරුම් ගැනීම

පෙට්‍රොඩොලර් ක්‍රමය වැදගත් වන්නේ මන්දැයි තේරුම් ගැනීමට, ඉතිහාසය දෙස ආපසු හැරී බැලීමට සිදුවේ. 1971 දී, රිචඩ් නික්සන් එක්සත් ජනපද ඩොලරය ඒ වනවිට රත්තරන් සමඟ බැඳ තැබූ පද්ධතිය අවසන් කළේය. නමුත් මෙමගින්  ප්‍රධාන ගැටළුවක් පැන නැගුනි.එනම් රන් සහාය නොමැතිව, ලෝකය ඩොලරය විශ්වාස කර භාවිතා කළ යුත්තේ ඇයිද යන පැනයයි. 1974 දී එක්සත් ජනපදය සෞදි අරාබිය සමඟ නව ගිවිසුමකට එළඹුණු විට ගැටළුවට අවශ්‍ය පිළිතුර ලැබුණි. මෙම විධිවිධානය යටතේ, සෞදි තෙල් අපනයනය ඇමරිකානු ඩොලර් වලින් මිල නියම කරනු ලබන අතර, ඒ වෙනුවට එක්සත් ජනපදය සෞදි අරාබියට මිලිටරි ආරක්ෂාව සපයනු ඇත. කාලයත් සමඟ, ඔපෙක් හි අනෙකුත් සාමාජිකයින් ද සෞදි අරාබියේ ක්‍රමයම අනුගමනය කිරීමට පෙළඹුනහ. මෙම විධිවිධානය මගින් "පෙට්‍රොඩොලර්" ක්‍රමය නිර්මාණය කළේය, එනම් ලොව පුරා රටවලට තෙල් මිලදී ගැනීම සඳහා එක්සත් ජනපද ඩොලර් අවශ්‍ය විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, ලෝකයේ සෑම රජයක්ම සහ සෑම මහ බැංකුවක්ම ඩොලර් විශාල වශයෙන් සංචිත ලෙස තබා ගැනීමට කටයුතු කළේය.මෙමගින් ඩොලරයේ වටිනාකම වැඩි කළ අතර එක්සත් ජනපදයේ ආර්ථික බලපෑම වඩාත් ශක්තිමත් කරනු ලැබීය.

ඩොලර් පද්ධතියට මීට පෙර ඇතිවූ අභියෝග

තෙල් වෙළඳාමේදී ඩොලරය මඟ හැරීමට විවිධ නායකයන් විසින් විවිධ උත්සාහයන් මීට පෙර ගැනීමට උත්සහා කර ඇත. ඒවා නම්

1) වර්ෂ 2000 දී ඉරාකයේ සදාම් හුසේන් ඩොලර් වෙනුවට යුරෝ වලින් තෙල් විකිණීමට යෝජනා කළේය.

2) වර්ෂ 2011 දී ලිබියාවේ මුවම්මර් ගඩාෆි තෙල් වෙළඳාම සඳහා රත්‍රං වල පිටුබලය ලත් අප්‍රිකානු මුදල් ඒකකයක් නිර්මාණය කිරීමට යෝජනා කළේය.

3) මේ වසරේ ජනවාරි මස මුල් භාගයේදී වෙනිසියුලාවේ නිකොලස් මදුරෝ ඩොලර් පද්ධතියෙන් පිටත තෙල් ගනුදෙනු සම්බන්ධයෙන් ගවේෂණය කළේය.

සෑම උත්සාහයක්ම දැඩි භූ දේශපාලනික පීඩනයකට මුහුණ දුන් අතර ගෝලීය තෙල් වෙළඳපොළ ස්ථිරවම වෙනස් කිරීමට කිසිවෙකු සමත් වූයේ නැත.

චීනයේ වර්ධනය වන භූමිකාව

කෙසේ වෙතත් ඉරානය ඛනිජ තෙල් විකිනීම සම්බන්ධයෙන් ගෙන ඇති ඩොලර මග හැර කටයුතු කිරීමේ තීරණයට චීනයේ මැදිහත්වීම නිසා මෙවර තත්වය වෙනස් විය හැකිය. යුවාන්-නියෝජනය කරන ලද තෙල් අනාගත සහ අනෙකුත් රටවල් සමඟ මූල්‍ය හවුල්කාරිත්වයන් වැනි මුලපිරීම් හරහා බීජිනය බලශක්ති වෙළඳපොළවල චීන යුවානය ජාත්‍යන්තර භාවිතය ක්‍රියාකාරීව ප්‍රවර්ධනය කරමින් සිටී.

හෝමූස් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා තෙල් නැව්ගත කිරීම් වලදී කළ යුතු ගෙවීම් යුවාන් වලින් කිරීම ආරම්භ කළහොත්, එය ගෝලීය වෙළඳාමේ චීන මුදල් ඒකකයේ භූමිකාව පුළුල් කිරීමට චීනයට ප්‍රධාන අවස්ථාවක් ලැබීම වැලැක්විය නොහැකිය.

බලශක්ති ආනයනය කරන රටවලට පීඩනය

ඉන්දියාව සහ තුර්කිය ඇතුළුව ආනයනික තෙල් මත දැඩි ලෙස රඳා පවතින රටවල් දුෂ්කර ගණනය කිරීමකට මුහුණ දීමට ඇති හැකියාව ඉතා ඉහළය. සාම්ප්‍රදායික වෙළඳ මාර්ග නැවත විවෘත වන තෙක් බලා සිටීම ඔවුන්ගේ බලශක්ති සැපයුම් අඩාල කළ හැකි අතර, යුවාන් වලින් ගෙවීම් පිළිගැනීම ගෝලීය තෙල් වෙළඳපොළවල ඩොලරයේ ආධිපත්‍යය දුර්වල කරනු ඇත.

මේ අතර, ගල්ෆ් කලාපයේ විකල්ප නල මාර්ග මගින් ප්‍රවාහනය කළ හැක්කේ සීමිත තෙල් ප්‍රමාණයක් පමණක් වන අතර එය සාමාන්‍යයෙන් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා ගමන් කරන පරිමාවට වඩා බෙහෙවින් අඩු අගයක් ගනී.

ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය මේ තත්වය සමීපව ආවේක්ෂණය කරන්නේ ඇයි?

එක්සත් ජනපදය සම්බන්ධයෙන් සැලකූ කළ ඔවුන්ගේ කනස්සල්ල මිලිටරිමය පමණක් නොව මූල්‍යමයද වන්නේය. ඩොලර් සඳහා වන ගෝලීය ඉල්ලුම, අර්ධ වශයෙන් තෙල් වෙළඳාම මගින් මෙහෙයවනු ලැබේ. එය එක්සත් ජනපදයෙන් ණය ගැනීමට, ඒවා වියදම් කිරීමට සහ එමගින් ජාත්‍යන්තරයට බලපෑම් කිරීමට සහාය වේ. මිලිටරි ක්‍රියාමාර්ග යටිතල පහසුකම් විනාශ කිරීමට හෝ විරුද්ධවාදීන් දුර්වල කිරීමට හේතු විය හැකි නමුත්, රටවල් වෙළඳාම සඳහා විවිධ මුදල් වර්ග තෝරා ගැනීම පහසුවෙන් වළක්වා ගත නොහැක. තවත් රටවල් බලශක්ති ගනුදෙනු සඳහා යුවාන් භාවිතා කිරීමට පටන් ගන්නේ නම්, එය ක්‍රමයෙන් ගෝලීය වෙළඳපොළවල ඩොලරයේ කේන්ද්‍රීය භූමිකාව දුර්වල කළ හැකි වනු ඇත.

විභව හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක්

වසර පනහකට වැඩි කාලයක් තිස්සේ, පෙට්‍රෝඩොලර් පද්ධතිය ගෝලීය ආර්ථිකයේ මුල් ගල බවට පත් වී ඇත.පෙට්‍රෝ ඩොලරයට මීට පෙර එල්ල වූ අභියෝග බොහෝ දුරට හුදකලාව සිදු වූ නමුත් මෙවර ප්‍රධාන තෙල් මාර්ගයක් සහ ලෝකයේ දෙවන විශාලතම ආර්ථිකය යන දෙකම සම්බන්ධවූ අභියෝගයක් එල්ල වී තිබේ. ඉරානය ගෙන එන මෙම යෝජනාව යථාර්ථයක් බවට පත්වේද යන්න තවමත් අවිනිශ්චිතය. කෙසේ වෙතත්, එහි ප්‍රතිඵලය වත්මන් ගැටුමට පමණක් නොව ගෝලීය බලශක්ති වෙළඳාමේ සහ මූල්‍ය බලයේ අනාගත ව්‍යුහයට ද දැඩි බලපෑම් කළ හැකිය. හෝමූස් සමුද්‍ර සන්ධියේ ඇති පටු මුහුදු කලාපයේ පවතින ගැටුම නැව් ගමනා ගමනය සහ ඛනිජ තෙල්වලට වඩා වැඩි යමක් වන්නේය. එය ඉදිරි දශක ගණනාවකට ලෝක ආර්ථිකයේ ආධිපත්‍යය දරන මුදල් වර්ගය කුමක්ද යන්න තීරණය කරන ගැටුමක් බවට පත් වීමට තිබෙන ඉඩ කඩ ඉතා ඉහළය.

මහාචාර්ය ජියැං සුඕකින් යනු චීන-කැනඩා අධ්‍යාපනඥයෙක්, ලේඛකයෙක්, ඉතිහාසඥයෙක් සහ භූ දේශපාලනික විචාරකයෙකු ලෙස කටයුතු කරන්නෙකි. අධ්‍යාපන ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ ඔහුගේ කටයුතු සහ ඉතිහාසය, උපායමාර්ග සහ ගෝලීය දේශපාලනය පිළිබඳ ඔහුගේ ජනප්‍රිය මාර්ගගත දේශන සඳහා ලෝක ප්‍රසිද්ධ වූ බුද්ධිමතෙකි.

මහාචාර්ය ජියැං සුඕකින්ගේ අන්තර් ජාල දේශනයක් ඇසුරෙන් සකස් කළේ ජීවන්ත ජයතිස්ස