ඉරාන -ඊශ්‍රායල් අමෙරිකා යුද්ධය සමඟ හෝමූස් සමුද්‍ර සන්ධියේ ආතතීන් ඉහල යද්දී චීනය බේරුම්කාර රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික කටයුතු වේගවත් කරයි.

Mar 13, 2026 at 10:33 AM

|

Lanka Leader

ඉරානයට එරෙහි එක්සත් ජනපද-ඊශ්‍රායල හමුදා ප්‍රහාර ඊයේ වන විට 12 වන දිනට පිවිස ඇති අතර, සිවිල් වැසියන්ට සිදුවන හානි, ගෝලීය තෙල් මිල ඉහළ මට්ටමක පැවතීම සහ පූර්ණ කලාපීය ගැටුම්වල ගැඹුරු වන අවදානම් සහගත තත්වයක් උදා වී තිබේ. ගැටුම "නිමක් නැති යුද්ධයක්" බවට පත්වීමේ ඉඩ්කඩ මාධ්‍යේ  එක්සත් ජනපද පරිපාලනය ද දේශීය වශයෙන් විවිධ උද්ඝෝෂන වලට මුහුණ දී සිටී. කෙසේ වුවද එක්සත් ජනපද ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් නැවතත් ඉරානය සමඟ යුද්ධය "ඉක්මනින්" අවසන් වන බවට ඉඟි පල කළේය.

මෙම වර්ධනීය තත්වයන්ට එරෙහිව, චීනය ක්ෂණික සටන් විරාමයක් සහ දේශපාලන විසඳුමක් සඳහා තල්ලු කිරීම සඳහා බෙරුම්කාර රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික කටයුතු වේගවත් කරමින් සිටී.

පසුගිය 11 වනදා චීන විදේශ අමාත්‍යාංශයෙන් නිකුත් කළ නිවේදනයන්ට අනුව, විදේශ අමාත්‍ය වැන්ග් යී පසු ගිය 10 වනදා කටාර් අගමැති සහ විදේශ අමාත්‍ය ෂෙයික් මොහොමඩ් බින් අබ්දුල්රහ්මාන් අල් තානි සහ පකිස්ථාන නියෝජ්‍ය අගමැති සහ විදේශ අමාත්‍ය මොහොමඩ් ඉෂාක් ඩාර් සමඟ දුරකථන සංවාද පවත්වා තිබේ.

එම දුරකථන සංවාද වලදී , මැද පෙරදිග ක්ෂණික සටන් විරාමයක් සඳහා වන ඉල්ලීමක් සහ දේශපාලන විසඳුමක් සඳහා වන උත්සාහයන් සම්බන්ධයෙන් චීනයේ ස්ථාවරය වැන්ග් ප්‍රකාශ කළේය. තවදුරටත් උත්සන්න වීම වැළැක්වීමේ යතුර එක්සත් ජනපදය සහ ඊශ්‍රායලය ඔවුන්ගේ හමුදා මෙහෙයුම් නතර කිරීම තුළ පවතින බවත්, චීනය ගල්ෆ් රටවලට එල්ල කරන ප්‍රහාර අනුමත නොකරන බවත් සිවිල් පහසුකම් සහ අහිංසක සිවිල් වැසියන්ට එල්ල කරන සියලුම ප්‍රහාර හෙළා දකින බවත් වැන්ග් පැවසීය.

චීනය මෙලෙස මැද පෙරදිග කලාපයේ රටවල විදේශ අමාත්‍යවරු සමඟ කළ නවතම දුරකථන සාකච්ඡා පසුගිය 10 වනදා බහරේන් විදේශ අමාත්‍ය අබ්දුල්ලතිෆ් බින් රෂීඩ් අල් සයානි සහ කුවේට් විදේශ අමාත්‍ය ෂෙයික් ජරා ජාබර් අල්-අහමඩ් අල්-සබා සමඟ වැන්ග් කළ  සාකච්ඡා දෙකකට පසුව සිදු කිරීමද විශේෂත්වයකි.

මීට සමාන්තරව රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික උත්සාහයන්ද වෙනමම සිදුවෙමින් පවතී. මැද පෙරදිග ගැටලුව සම්බන්ධයෙන් චීන රජයේ විශේෂ නියෝජිත ෂායි ජුන්, පසුගිය 11 වනදා සෞදි අරාබි විදේශ අමාත්‍ය ෆයිසාල් බින් ෆර්හාන් අල් සවුද් සමඟ පැවති සාකච්ඡාවෙන් පසු එදිනම එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයේ (එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයේ) නියෝජ්‍ය අගමැති සහ විදේශ අමාත්‍ය ෂෙයික් අබ්දුල්ලා බින් සයීඩ් අල් නහියන්ද හමුවිය.

පසුගිය 11 වනදා පැවති නිත්‍ය මාධ්‍ය හමුවකදී, චීනයේ ස්ථාවරය සහ ගැටුම් නිරාකරණය ප්‍රවර්ධනය කිරීමට දරන උත්සාහයන් පිළිබඳ මාධ්‍ය විමසීම්වලට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, චීන විදේශ අමාත්‍යාංශයේ ප්‍රකාශක ගුඕ ජියාකුන් පැවසුවේ එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ ස්ථිර සාමාජිකයෙකු සහ මැද පෙරදිග රටවල අවංක මිතුරෙකු ලෙස, චීනය සාමය ඉල්ලා සිටීමට සහ යුක්තිය සහ සාධාරණත්වය ආරක්ෂා කිරීමට කැපවී සිටින බවයි. ගැටුමට සම්බන්ධ පාර්ශවයන් ඇතුළු අදාළ පාර්ශවයන් සමඟ සන්නිවේදනය ශක්තිමත් කිරීමට සහ ගැටුම් නිරාකරණය සහ සාමය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම සඳහා ඵලදායී කාර්යභාරයක් ඉටු කිරීමට චීනය දිගටම කටයුතු කරන බව ඔහු අවධාරණය කළේය.

ලැන්ෂෝ විශ්ව විද්‍යාලයේ මැද පෙරදිග කටයුතු පිළිබඳ විශේෂඥයෙකු වන ෂු යොන්ග්බියාඕ පැවසුවේ මැද පෙරදිග සම්බන්ධයෙන් චීනයේ බේරුම්කරන රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික කටයුතු පුළුල් විෂය පථයකින් සහ ඉහළ ඇතුළත් කිරීමකින් යුක්ත බවයි.

"චීනය අදාළ මැද පෙරදිග රටවල් සමඟ විශ්වාසයේ ශක්තිමත් පදනමක් භුක්ති විඳිමින් සිටියි. ඊට අමතරව, කලාපීය සහ ජාත්‍යන්තර ගැටළු වලදී සාම සාකච්ඡා සහ සංහිඳියාව ප්‍රවර්ධනය කිරීමට චීනය නිරන්තරයෙන් අනුගත වී ඇති අතර, එය සියළු පාර්ශවයන්ගේ ඉහළ විශ්වසනීයත්වයක් දිනා ගෙන සිටී." ෂු පැවසීය.

ෂැංහයි ජාත්‍යන්තර අධ්‍යයන විශ්ව විද්‍යාලයේ මැද පෙරදිග අධ්‍යයන ආයතනයේ මහාචාර්ය ලියු ෂොංමින් පැවසුවේ ඉරානය සහ අරාබි රටවල් යන කොට්ඨාශ දෙකම සමඟ මිත්‍රශීලී සබඳතා පැවැත්වීම චීනයේ සුවිශේෂී ස්ථාවරය බවයි. "එබැවින් විවිධ පාර්ශවයන් සමඟ ආතතීන් සහ ප්‍රතිවිරෝධතා සමනය කිරීමට උපකාර කිරීමේදී චීනය තීරණාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කිරීමට සුදුසු ස්ථානයක සිටිනවා." ලියු පැවසීය.

'වඩාත්ම තීව්‍ර' මෙහෙයුම

යුධ පිටියේදී, ප්‍රචණ්ඩත්වය තවදුරටත් තීව්‍ර වී ඇත. අල් ජසීරා පුවත් සේවයට අනුව, බදාදා අලුයම ඊශ්‍රායල ගුවන් ප්‍රහාර හේතුවෙන් ටෙහෙරානයේ බලවත් පිපිරීම් ඇසුණි. හමුදා මූලස්ථාන, ඛනිජ තෙල් යටිතල පහසුකම්, නේවාසික ප්‍රදේශ, පාසල් සහ රෝහල්වලට හානි සිදුවී ඇත.

මේ අතර, ඉරානය, ඉරාකය, බහරේනය, එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය සහ කුවේට් ඇතුළු මැද පෙරදිග කලාපයේ ඇති ඊශ්‍රායලයට සහ එක්සත් ජනපදයට අයත් වත්කම්වලට නව ප්‍රහාර රැල්ලක් එල්ල කරන බව ඉරානය ප්‍රකාශ කළේය. පෞගිය 11 වනදා, කටාර් රාජ්‍යය "ඉහළ" තර්ජන මට්ටමේ අනතුරු ඇඟවීමක් පදිංචිකරුවන්ට ලබා දෙමින් නිවාසවල රැඳී සිටින ලෙස පැවසූ බව අල් ජසීරා පුවත් සේවය පැවසුවේය.

යුද්ධය ආරම්භ වූ දා සිට 11 වනදා දක්වා රාත්‍රියේ සිට එහි "වඩාත්ම තීව්‍ර හා බැරෑරුම මෙහෙයුම" දියත් කළ බව ඉරානයේ ඉස්ලාමීය විප්ලවවාදී ආරක්ෂක බලකාය (IRGC) ප්‍රකාශ කළ බව CNN පුවත් සේවය වාර්තා කළේය.

ඊට අමතරව, 10 වනදා රාත්‍රියේ (දේශීය වේලාවෙන්) එක්සත් ජනපද මධ්‍යම අණදෙන නිලධාරියා හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය අසල බිම්බෝම්බ 16 ක් ඇතුළුව ඉරාන නාවික යාත්‍රා විශාල ගණනක් විනාශ කළ බවට ප්‍රකාශ කළ සමාජ මාධ්‍යක් වන X හි පළ කළේය.

හෝමූස් සමුද්‍ර සන්ධියේ අඛණ්ඩ ආතතිය දෙපාර්ශ්වයටම දෙපැත්ත කැපෙන කඩුවකි. එක්සත් ජනපදයට එය බලශක්ති ආරක්ෂාවට සහ ආර්ථිකයට තර්ජනයක් වන අතර ඉරානයට එය ගල්ෆ් රටවල් සමඟ ඇති සබඳතාවලට අහිතකර බව ලියු පැවසීය.

ගැටුම ඇණහිට ඇති කාල පරිච්ඡේදයක පවතින නමුත්, මෙවැනි ඉහළ තීව්‍රතාවයකින් යුත්, ඉහළ පිරිවැයක් සහිත ගැටුමක් දෙපාර්ශ්වයටම සහ කලාපයේ රටවලට තිරසාර පැවැත්මට හානිකර බව ලියු තවදුරටත් පැවසීය.

'නිමක් නැති යුද්ධයක්' පිළිබඳ කනස්සල්ල

ඉරානය සමඟ යුද්ධය "ඉක්මනින්" අවසන් වන බව එක්සත් ජනපද ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් 11 වනදා ප්‍රකාශ කළ අතර, "ඉතා ඉක්මනින් ඉලක්ක කිරීමට කිසිවක් ඉතිරිව නැත" යනුවෙන් පවසමින්, එක්සත් ජනපද අන්තර්ජාල මාධ්‍යයක් වන Axios වාර්තා කළේය.

යුද්ධය "ඉතා ඉක්මනින්" අවසන් වන බවට ට්‍රම්ප් 9 වනදා කළ ප්‍රකාශයෙන් පසුව, මැද පෙරදිග තවත් දිගු ගැටුමකට එක්සත් ජනපදය ඇතුළු නොවන බවට 10 වනදා පැවති මාධ්‍ය හමුවකදී එක්සත් ජනපද යුද ලේකම් පීට් හෙග්සෙත් ප්‍රතිඥා දුන්නද, යුද්ධය "ඉතා ඉක්මනින්" අවසන් වන බවට ට්‍රම්ප්ගේ 9 දා ප්‍රකාශයෙන් පසුව, ඩිමොක්‍රටික් පක්ෂය අනතුරු ඇඟවූයේ යුද පිරිවැය වර්ධනය වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරන බවත්, තෙල් මිල ඉහළ යාමත් සමඟ අවසානයක් නොපෙනෙන බවත් ප්‍රකාශ කළ බව CNBC පුවත් සේවය පැවසීය.

10 වනදා කැපිටල් හිල් හි පැවති රහසිගත සාකච්ඡාවට සහභාගී වීමෙන් පසු, විසර්ජන සහ විදේශ සබඳතා කමිටුවල අසුන් ගන්නා ඩිමොක්‍රටික් සෙනෙට් සභික ක්‍රිස් මර්ෆි, ට්‍රම්ප් පරිපාලනයේ ඉරාන යුද සැලසුම් "අසමසම සහ අසම්පූර්ණ" බවත් ගැටුම "නිමක් නැති යුද්ධයක්" බවට පත්විය හැකි බවට තමා කනස්සල්ලට පත්ව සිටින බවත් පැවසීය.

9 වනදා CNN සමඟ කළ සම්මුඛ සාකච්ඡාවකදී, උත්තරීතර නායකයාගේ කාර්යාලයේ ඉරානයේ විදේශ ප්‍රතිපත්ති උපදේශක කමල් කරසි, ඉරානය එක්සත් ජනපදය සමඟ දිගු යුද්ධයකට සූදානම් බවට අනතුරු ඇඟවීය.

"රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකභාවයට තවදුරටත් ඉඩක් මට නොපෙනේ. ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් අන් අයව රවටා ඔහුගේ පොරොන්දු ඉටු නොකළ නිසාත්, සාකච්ඡා දෙකකදීම අපි මෙය අත්විඳ ඇති නිසාත් - අපි සාකච්ඡාවල නියැලී සිටියදී, ඔවුන් අපට පහර දුන් නිසාත්," යනුවෙන් තම තීරණය හේතු පාදක වන කරුනු කරසි අනාවරණය කළේය.

එක්සත් ජනපද නිලධාරීන් තිදෙනෙකු උපුටා දක්වමින්, 9 වනදා වොෂින්ටන් පෝස්ට් පුවත්පත වාර්තා කළේ, ඉරානයට එල්ල කළ මිලිටරි ප්‍රහාරයේ පළමු දින දෙක තුළ පෙන්ටගනය ඩොලර් බිලියන 5.6 ක් වටිනා පතොරම් පුළුස්සා දමා ඇති බවයි.

පෙන්ටගනයේ නිලධාරියෙකු උපුටා දක්වමින්, 10 වනදා එක්සත් ජනපද මාධ්‍ය වාර්තා කළේ, එක්සත් ජනපද හමුදා භටයින් හත් දෙනෙකු මිය ගොස් සේවා සාමාජිකයින් 140 ක් පමණ තුවාල ලබා ඇති බවයි. කෙසේ වෙතත්, තත්වය පිළිබඳ දැනුමක් ඇති මූලාශ්‍ර ABC ප්‍රවෘත්ති වෙත පැවසුවේ තුවාල ලැබූ හමුදා භටයින් සංඛ්‍යාව ප්‍රසිද්ධියේ හෙළිදරව් කළ ප්‍රමාණයට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි බව තහවුරු වී තිබෙන බවයි.

ගැටුම දිගටම උත්සන්න වන විට, බටහිර ජාතීන් අතර සහ යුරෝපීය සංගමය තුළ ද භේද පුළුල් වී ඇති බවට මාධ්‍ය වාර්තා පලවේ. අල් ජසීරාට අනුව, 11 වනදා, ස්පාඤ්ඤය ඊශ්‍රායලයේ සිය තානාපතිවරයා නිල වශයෙන් ඉල්ලා අස්කර ගෙන ඇති අතර, එය දෙරට අතර රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා තවදුරටත්  දියාරු  කිරීමක් පෙන්නුම් කරයි. යුරෝපීය කොමිසමේ සභාපතිනි උර්සුලා වොන් ඩර් ලේයන්, මැද පෙරදිග එක්සත් ජනපද සහ ඊශ්‍රායල ප්‍රහාර "හෙළා දැකීමට අපොහොසත් වීම" සම්බන්ධයෙන් යුරෝපීය පාර්ලිමේන්තුවේ වාමාංශික කණ්ඩායම, විවේචනය කළ බව ඇනඩොලු පුවත් ඒජන්සිය වාර්තා කළේය.